Η Λένα Πλάτωνος για την απώλεια του Μιχάλη Γρηγορίου

Με τον Μιχάλη είχαμε γνωριστεί πολύ νωρίς γύρω στο 1972 που είχα επιστρέψει από μουσικές σπουδές στην Αυστρία. Ήταν λίγα χρόνια μεγαλύτερος μου, άρα τον θεωρούσα άνθρωπο της δικής μου γενιάς. Μας ένωσαν πολλά και πρωτίστως η μεγάλη μας αγάπη για τα synthesizers, που δεν είχαν καμία σχέση μέχρι τότε με την ελληνική λαϊκή μουσική που καταναλωνόταν κατά κόρον. Μιλούσαμε για συνθέτες σύγχρονης μουσικής και συνηθίζαμε να παίζουμε μαζί πιάνο. Το 1987 μοιραστήκαμε ένα δίσκο με μουσική μόνο για synthesizers: Ο Μιχάλης, εγώ, ο Βαγγέλης Κατσούλης και ο Μηνάς Αλεξιάδης, που ήταν μαθητής του πατέρα μου. Νέα παιδιά ήμασταν τότε όλοι και μοιραζόμασταν τις ίδιες αγωνίες. Τον έζησα πολύ και στο Τρίτο Πρόγραμμα υπό τη σκέπη του Μάνου Χατζιδάκι. Πιστεύω ακράδαντα πως ο Χατζιδάκις που ήταν κάπως σαν τον πατέρα μας εκεί μέσα θεωρούσε καθήκον του να εκδώσει τα έργα των νεότερων συναδέλφων και συνεργατών του. Αν θυμάμαι καλά, ο «Οδυσσέας στο ποτάμι» του και η δική μου «Ηχώ και τα λάθη της» βγήκαν το ίδιο διάστημα από τον Σείριο. Μοιραζόμασταν και την ίδια ερμηνεύτρια, τη Σαβίνα Γιαννάτου, που είχε γίνει η φωνή όλων των προοδευτικών συνθετών εκείνη την περίοδο. Εκτιμούσα πολύ τη μουσική του Μιχάλη, που την άκουγα πάντα απ' τους πρώτους, όποτε έφτανε στο τελείωμα κάποιου έργου. Οι κλασικές αρμονίες του σε συνδυασμό με την ελευθερία που του έδιναν τα synthesizers, ευθύνονταν για μια μοναδική μυσταγωγική ατμόσφαιρα. Τον παραδεχόμουν, όπως κι εκείνος παραδεχόταν εμένα που είχα στραφεί στην αναζήτηση μιας πιο «ποπ» ηλεκτρονικής κουλτούρας. Το 1994, τον Ιούνιο, ήμουν σε πλήρη κατάκλιση, χτυπημένη από βαριά κατάθλιψη. Άνοιξα το ραδιόφωνο που έπαιζε συνέχεια τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι. Όταν χτύπησε το τηλέφωνο μου, ήταν ο Μιχάλης που μου ανακοίνωσε τον θάνατο του Μάνου. Κλαίγαμε κι οι δύο σαν μωρά παιδιά. Κι αν έχουμε κλάψει μαζί με τον Μιχάλη στη ζωή μας! Πριν από μερικά χρόνια που έχασε τη Μαρία, τη σύντροφό του, εντελώς απρόσμενα, του συμπαραστεκόμασταν όλοι οι φίλοι και συνάδελφοί του. Ο Μιχάλης φλέρταρε έντονα τότε με την αυτοκτονία. Τον φώναζα σπίτι μου σχεδόν κάθε μέρα. Έκλαιγε ατελείωτα - κι εγώ μαζί του για δικούς μου λόγους περισσότερο - και μόλις ξημέρωνε, καταλήγαμε πάντα να παραγγέλνουμε φαγητό delivery και ποτά. Ήταν κάτι σαν ψυχοθεραπεία και των δυονών μας το φαΐ μετά από τόσο κλάμα και κουβέντες που επαναλαμβάνονταν. Δεν ήταν ένας απλός φίλος ο Μιχάλης. Θα τον αποκαλούσα γκουρού μου σήμερα, καθώς με μύησε σε συγγραφείς που αγνοούσα την ύπαρξη τους, όπως τον Άρθουρ Κέσλερ με τα πιο άγνωστα βιβλία του. Επίσης την ίδια περίοδο ένιωσε την ανάγκη να μου χαρίσει ορισμένα ανέκδοτα έργα του, αδισκογράφητα, τα οποία φυλάω στο αρχείο μου. Εννοείται πως οι στιγμές μαζί με τον Μιχάλη δεν είχαν μόνο πένθος, αλλά και τρομερό γέλιο. Ο θάνατος του σήμερα είναι μία τεράστια στενοχώρια. Έκανε τόσα σχέδια, τόσα όνειρα. Δεν έχω σταματήσει να κλαίω απ' την ώρα που το έμαθα. Τον αποχαιρετώ με ένα αίσθημα βαθιάς οδύνης και με τη συνειδητοποίηση πως όλο και πιο μόνοι μένουμε στον κόσμο αυτό. Μακριά από συγγενείς. Κοντά από ξένους. Όπως το έγραψα κάποτε...

Η αποθέωση της Λένας Πλάτωνος στο Θέατρο Κήπου της Θεσσαλονίκης

Μια αγκαλιά από πανκ κορίτσια στη Λένα

Και το Θέατρο Κήπου της Θεσσαλονίκης φώναξε «Λευτεριά στην Παλαιστίνη»

Σαβίνα Γιαννάτου - Γιάννης Παλαμίδας περιμένοντας τη σειρά τους να τραγουδήσουν

Η Λένα με νεαρή θαυμάστρια της 

Λένα Πλάτωνος - Μπόσκο (με τα γυαλιά της Λένας)

Η Λένα Πλάτωνος με ακόμη έναν θαυμαστή της 

Κατάμεστο το Θέατρο Κήπου της Θεσσαλονίκης. Η προπώληση έσκισε (700 εισιτήρια) συν πολλοί ακόμη στην είσοδο του θεάτρου

Ο ψυχίατρος Σταύρος Μπουφίδης μαζί με την ερμηνεύτρια Βούλα Σαββίδη στη συναυλία της Πλάτωνος που την καταχάρηκαν, όπως μας είπαν 

Σαβίνα Γιαννάτου - Stergios T. - Γιάννης Παλαμίδας, soundcheck 

Η Λένα με τον Ματθαίο, μεγάλο θαυμαστή της, που ήρθε από τα Τρίκαλα ειδικά για τη συναυλία. Από κάτω, το ασταμάτητο χειροκρότημα του κόσμου στο Θέατρο Κήπου της Θεσσαλονίκης 

Μπόσκο - Λένα στο καμαρίνι του Θεάτρου Κήπου της Θεσσαλονίκης 

Σαβίνα Γιαννάτου - Χριστίνα Βουλγαράκη - Γιάννης Παλαμίδας

Η Λένα Πλάτωνος με τους δύο τραγουδιστές της από το 1981 μέχρι σήμερα, το 2025, ανελλιπώς. Τον Γιάννη Παλαμίδα και τη Σαβίνα Γιαννάτου. Θεσσαλονίκη, Σάββατο 14 Ιουνίου. 

Κι ένα σέλφι βιντεάκι από τη στιγμή του «Σαμποτάζ». Φωνητικά και γέλια με τη Λένα ενόσω στη σκηνή τραγουδούσαν η Σαβίνα και ο Γιάννης. 

Βασίλης Ρακόπουλος: «Από το λούμπεν στοιχείο βγήκαν τα blues, το ρεμπέτικο και η jazz - από το περιθώριο, τη φτώχεια, τον πόνο, την κοινωνική αδικία»

Υπάρχει στην ελληνική μουσική από τα τέλη της δεκαετίας του 1960, απ' όταν ήταν έφηβος και μαζί με τον συμμαθητή του, Αχιλλέα Περσίδη, είχαν φτιάξει ένα folk - rock ντουέτο της εποχής. Στα πρώτα χρόνια των 70s συνεργάστηκε με τον Θάνο Μικρούτσικο στη μπουάτ «Δον Κιχώτες» και με τη Μαρίζα Κωχ στη δισκογραφία. Το 1978 παρουσιάζουν με την Αρλέτα (για δύο κιθάρες) το έργο του Μίκη Θεοδωράκη «Romancero Gitano» σε ποίηση Federico Garcia Lorca και σε απόδοση Οδυσσέα Ελύτη. Αρκετά χρόνια μετά κι ενώ συνεχίζονταν οι συνεργασίες του με την πλειονότητα των Ελλήνων μουσικών και τραγουδιστών, κυκλοφορεί στα 1993 τη «Ρωξάνη», το πρώτο δικό του έργο. Μάλλον δεν τον ενδιέφερε ιδιαίτερα η δισκογραφία, αν υπολογίσει κανείς πως ο «Χορός των Πυρσών», το δεύτερο οργανικό έργο του, βγήκε το 2001, καταφέρνοντας όμως να αλλάξει το τοπίο της εγχώριας οργανικής μουσικής. Ακολούθησε ακόμη ένας ζωντανά ηχογραφημένος δίσκος του, από κοινού με τον συνθέτη Νίκο Ξυδάκη, όπως και το «Ammon» (2005), το τρίτο οργανικό έργο του. Εκείνα τα χρόνια έτυχε να τον δω σε συναυλία στη Δράμα μαζί με τον Μίμη Πλέσσα και τον Αντώνη Λαδόπουλο - μία πολύ ιδιαίτερη συνεργασία, απ' την οποία θα προέκυπτε το άλμπουμ «3G - Three Generations Jazz Trio» (2018). Αφορμή γι' αυτή τη συνέντευξη ήταν η παράσταση με τον «Χορό των Πυρσών» του, που θα δοθεί στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών αύριο, Τετάρτη 14 Μαΐου του 2025, με τη συμμετοχή της ελίτ των Ελλήνων μουσικών της jazz και της world music (Χάρης Λαμπράκης, Ross Daly, Τάκης Φαραζής κ.α.), της Σαβίνας Γιαννάτου στο τραγούδι, αλλά και της Χαρούλας Αλεξίου στις απαγγελίες (κείμενα των Κ. Π. Καβάφη, Bob Dylan κ.α. με την επιμέλεια του Διονύση Καψάλη). Κυρίες και κύριοι, ο Βασίλης Ρακόπουλος, ένας από τους πιο ενδιαφέροντες μουσικούς και συνθέτες, σε μία απολαυστική κουβέντα που κάναμε προχθές το μεσημέρι, Δευτέρα 12 Μαΐου, στο «Καφέ των Ποιητών» της πλατείας Βικτωρίας. 

Έχουν περάσει πάνω από 20 χρόνια που κυκλοφόρησε ο «Χορός των Πυρσών». Πότε ακριβώς συλλάβατε ως ιδέα το συγκεκριμένο έργο;

Δισκογραφικά βγήκε στις αρχές του 2000, αλλά μη φανταστείτε ότι υπήρχε κάποια πρόθεση από πίσω για να κάτσω να κάνω ολόκληρη μουσικολογική ή εθνομουσικολογική εξερεύνηση. Ο κάθε συνθέτης, ξέρετε, πιάνεται από ένα σημείο και μ' αυτό αρχίζει την εξερεύνηση του. 

(εκείνη τη στιγμή χτυπάει το κινητό του και είναι ο Αχιλλέας Περσίδης. Μιλάνε για λίγο. Τον ακούω να τον αποκαλεί «Αχίλλο». Συνεχίζουμε την κουβέντα μας)

Μονίμως, έλεγα, παίρνουμε ερεθίσματα επιλεγμένα από την τυχαιότητα των συγκυριών. Εάν σε ακουμπήσει και σου κινητοποιήσει κάτι πιο βαθύ, εσωτερικό, ξεκινάς την εξερεύνηση.

Τελικά, λοιπόν, αποδίδετε στο έργο τον χαρακτήρα της εξερεύνησης.

Ακριβώς. Το τυχαίο ερέθισμα – άκουσμα που έφτιαξε το χορό των πυρσών ήταν συγγενές με βυζαντινό ή αν θες τουρκικό η και αραβικό άκουσμα. Όλα μαζί τα ηχοχρώματα οδήγησαν σ' ένα νέο υβριδικό άκουσμα, το οποίο έκανε επαφή με όλες αυτές τις πτυχές. Θυμάμαι πως όταν έφτιαξα τα πρώτα μοτίβα, αναρωτιόμουν: «Τι είναι αυτό; Ακούγεται βυζαντινό»! Ρωτάω και μου λένε «Αυτό είναι βυζαντινός πλάγιος του πρώτου», ο Ρος Ντέιλι πάλι λέει «Όχι, αυτό είναι Χουσεϊνί του τάδε», ο Λαμπράκης απεφάνθη «Όχι, αυτό είναι ουσάκ τάδε». Όμως  έβλεπα ότι όλοι το θεωρούσαν οικείο. Οι γνώστες των μακάμ και οι βυζαντινοί. Διαπίστωσα πως ο καθένας κάνει μία νύξη στα εσωτερικά του αρχεία για να το παρακολουθήσει και να τριπάρει όπως γουστάρει. Εκεί το είδα σαν ευκαιρία να το ψάξω περαιτέρω. Περί αυτού πρόκειται. Α, Θυμάμαι και στην Αμερική που παίχτηκε και εκεί τα ίδια, οικειότητα στα μικροδιαστήματα…

Θα πάθανε την πλάκα τους, φαντάζομαι.

Πάθανε την πλάκα τους και αναρωτιέμαι πως το κοινό εκεί τσίμπησε με τα microtones. Παίξαμε το 2007 στην Αμερική κατόπιν προσκλήσεως από καθηγητές του USC, που είχε φτάσει στα χέρια τους το CD. Το άκουσαν και μου τηλεφώνησαν: «Θέλετε να έρθετε για σεμινάρια περι του πως κάνουμε χρήση των microtones στα πλαίσια της δυτικής αρμονίας;» Απάντησα θετικά και πήγα. Το έργο παίχτηκε με κάτι φοβερούς μουσικούς δικούς τους, Καλιφορνέζοι οι περισσότεροι, με τους οποίους εγώ κόμπλαρα στην αρχή. Η συναυλία πήγε πολύ καλά και οδήγησε σε ακόμη δυο - τρεις συναυλίες σε αξιόλογα venues εκεί πέρα.

Ηχογραφήθηκε κάποια συναυλία απ' αυτές;

Μπορεί, ίσως, αλλά εγώ δεν είμαι πολύ καλός σ' αυτά. Δεν μαζεύω αρχεία. Μου λέει καμιά φορά ο Ιλάν «Ρε συ, έχω μια ηχογράφηση από το Μπαράκι του Βασίλη»...Χαμπάρι εγώ...

Μια και αναφέρετε τον Ιλάν και σας τηλεφώνησε και ο Περσίδης, θυμάμαι μία αφήγηση του Ιλάν όταν κάναμε το ντοκιμαντέρ «Ζωντανοί στο Κύτταρο - Σκηνές Ροκ»: Μιλούσε ο Ιλάν για μια επεισοδιακή συναυλία σας με τον Περσίδη στη Λαμία τότε που λεγόσασταν Α + Β.

Ο Θάνος Μικρούτσικος μας είχε ονομάσει έτσι. Εμείς αποκτήσαμε υπόσταση σ' ένα πάρτι αποφοίτων λυκείου, που μαζί μας ήταν και αρκετοί άλλοι, μεταξύ των οποίων και η Φλέρυ Νταντωνάκη. Πιθανώς ήταν τότε που τη Φλέρυ την είχε φέρει στην Ελλάδα ο Ξαρχάκος πριν τη συνεργασία της με τον Χατζιδάκι. Τέλος πάντων, με τον Αχιλλέα ήμασταν συμμαθητές και στο ίδιο θρανίο από την πέμπτη δημοτικού. Αρχίζουμε και παίζουμε σ' εκείνο το πάρτι παρουσία επίσης του Μικρούτσικου - όλοι ήμασταν από 17 μέχρι 21 ετών. Με τον Αχιλλέα είχαμε μια τρομερή χημεία μεταξύ μας. Παίζαμε ολόκληρο το «Aftermath» των Rolling Stones απ' την αρχή ως το τέλος. Κάπου εκεί μπήκε και η Φλέρυ στο παιχνίδι με φοβερούς βοκαλισμούς. Μπαίνει μέσα ο Μικρούτσικος και μας λέει «Ρε σεις, κάνω ένα πρόγραμμα στους ''Δον Κιχώτες'', θέλετε να ακολουθήσετε;» Σε εκείνο το σχήμα ήταν ακόμη η Μαρίζα Κωχ, η Μαρία Δημητριάδη και τα Ανάκαρα, το συγκρότημα του Κώστα και της Νάγιας Γεωργίου από τη Βέροια. Μας πήρε, λοιπόν, να ανοίγουμε το πρόγραμμα. Βγαίναμε με δύο κιθάρες - δύο φωνές, ενώ ο Αχιλλέας έπαιζε και φυσαρμόνικα. Είχαμε διασκευάσει μπαλάντες του Bob Dylan, των Peter, Paul & Mary, Crosby, Stills, Nash & Young και διάφορα blues. 

Από που κατάγεστε;

Είμαι γεννημένος στην Αθήνα το 1951, αισίως έφτασα 74 ετών. Οι ρίζες μου κρατάνε από Κάιρο και Κεφαλλονιά απ' τη μεριά του μπαμπά. Και εγώ, όπως και ο πατέρας μου, γεννηθήκαμε στην Αθήνα ωστόσο. Απ' τη μεριά της μάνας μου έχω ρίζες σε Σμύρνη και Πελοπόννησο. Με τη μουσική άρχισα να ασχολούμαι λίγο πριν τελειώσω το δημοτικό. Μου χάρισαν μία κιθάρα και προσπαθούσα να την εξερευνήσω, επειδή όμως ήμουν και αρκετά εσωστρεφής και μονήρης τύπος, είχα ένα τρανζιστοράκι και άκουγα συνέχεια. Η μεγάλη έκρηξη έγινε όταν στα 14 μου άκουσα τους «15 Εσπερινούς» του Χατζιδάκι με τις δύο κλασικές κιθάρες του Φάμπα και του Μηλιαρέση. Έτσι μπήκα στην όλη φάση.

Δηλαδή μέσω Χατζιδάκι...

Ναι, ειδικά σε σχέση με την κλασική κιθάρα. Από κει και πέρα επηρεάστηκα απ' όλα τα ρεύματα της εποχής, Beatles και Stones.

Γι' αυτό και δεν ακολουθήσατε το δρόμο του Νότη Μαυρουδή, ας πούμε, που ήταν ένας σπουδαίος κλασικός κιθαριστής.

Όχι, γιατί δεν ήμουν ποτέ της κλασικής παιδείας. Αυτά τα βρήκα μετά μόνος μου. Στα 30 μου έμαθα, να φανταστείτε, που είναι το σολ στη δεύτερη γραμμή. Και με τον Χατζιδάκι που έπαιζα, δεν ήξερα να διαβάζω νότες.

Πότε παίζατε με τον Χατζιδάκι;

Το 1981 στους Αγώνες Ελληνικού Τραγουδιού Κέρκυρας. Έπαιζα στα περισσότερα τραγούδια ως μέλος της ορχήστρας που διήθυνε ο Χατζιδάκις. Χωρίς να διαβάζω, επαναλαμβάνω. Πρόσεξε όμως! Όταν ακούς από τρανζίστορ και μετά προσπαθείς να βγάλεις τα κομμάτια, αρχίζει η οργάνωση της αποκωδικοποίησης του ακούσματος που είναι και η βάση της μουσικής σου επαφής. 

Με τους Α + Β αφήσατε ηχογραφήσεις;

Ναι, υπάρχουν στο αρχείο του Περσίδη καταπληκτικές ηχογραφήσεις, πρόχειρες, με κασετοφωνάκι. Μακάρι να έβγαιναν σε βινύλιο κάποια στιγμή. Συγκινητικές ηχογραφήσεις! Είμαστε δύο φωνές και δεν στονάρουμε καθόλου! Μιλάμε για περίπου δέκα καλά κομμάτια, αγγλόφωνα όλα, από το διάστημα τέλη του 1960 - αρχές του '70. Να'ναι καλά ο υποθηκοφύλαξ ο Περσίδης! Παραμένουμε κάτι παραπάνω από αδέρφια. Συχνά έλεγα «Ας πάω να κοιμηθώ στο σπίτι του» και με περίμενε η μάνα του, όπως κι εκείνος πήγαινε σπίτι μου για να φάει κι έμπαινα και τον έβλεπα εκεί. 

Θυμάμαι κι εκείνο το τρομερό άλμπουμ που είχατε κάνει με την Αρλέτα στα τέλη του 1970. Μιλάω για το «Romancero Gitano».

Υπήρχε μία περίοδος που η Αρλέτα ασχολιόταν με τη ζωγραφική και δεν πολυήθελε να τραγουδάει. Έτυχε ως φοιτητής του Πολυτεχνείου, που έκανα παρέα με πολλά παιδιά της Καλών Τεχνών, να έχω νοικιάσει ένα σπίτι στην οδό Τσαμαδού απέναντι απ' αυτό της Αρλέτας. Την είδα μια μέρα να περπαταέι στο δρόμο, αναρωτήθηκα «Είναι αυτή;» και πήγα δειλά και της μίλησα. Πιάσαμε την κουβέντα, αφού κι αυτή με είχε δει να πηγαινοέρχομαι με κιθάρες. Μιλάω τώρα για το 1971, ασχέτως αν το «Romancero Gitano» βγήκε το 1977 - 78. Ενώ η ίδια μου έλεγε πως δεν έπαιζε πια, με κάλεσε μια μέρα απ' το σπίτι της. Αρχίσαμε να παίζουμε και χαιρόταν που της έδειχνα καινούργια πράγματα, ακόρντα κλπ. Κάποια στιγμή μου πρότεινε να πάμε να παίξουμε κρυφά στην Πάτρα. Δεν ήθελε να εκτεθεί στο αθηναϊκό κοινό. Πήγαμε σε μια μικρή μπουάτ στην Πάτρα και από κει η Αρλέτα ξαναμπήκε δυναμικά στη μουσική λίγο πριν αποκτήσει το δικό της στέκι στο Καφεθέατρο της Κοδριγκτώνος. Για το «Romancero Gitano», που ήταν να το κάνει μια δεκαετία πριν με τον Μίκη, αλλά τους πρόλαβε η δικτατορία, με ρωτάει «Είσαι; Πάμε να το κάνουμε;» Της άρεσε πιο πολύ, όχι το σχήμα για δύο κιθάρες, αλλά η ψυχική επαφή που μοιραζόταν κι εγώ δεν αποσκοπούσα σε τίποτα άλλο παρά μόνο στο να τη στηρίξω. Όλα έτσι τα κάναμε με την Αρλέτα. 

Φιλίες θα κρατήσατε, να υποθέσω, όχι μόνο με την Αρλέτα, αλλά και με όλους τους Έλληνες που έκαναν ροκ μουσική, σαν τον Μαγκλάρα, τον Πουλικάκο κ.α.

Πλάκα κάνεις; Με όλους! Και με τη Μαρίζα Κωχ συνεργάστηκα πάρα πολύ και στη δισκογραφία και σε συναυλίες. Σ' ένα κομμάτι που έπαιζα μια φράση σε δωδεκάχορδη, η Μαρίζα μου έκανε μασάζ στα χέρια για να μην κουράζομαι. Αργότερα παίξαμε μαζί με τη Μαρίζα και τον μπασίστα Γιώργο Φιλιππίδη, μιλάω για το δίσκο «Μια στο καρφί και μια στο πέταλο» το 1973. Οι μπάσες φωνές που απαντάνε στο τραγούδι «Καροτσέρη τράβα» με τη φράση «Πόσα τάλιρα γυρεύεις» κλπ. ήταν του Κώστα Γεωργίου και η δική μου κατόπιν επιθυμίας της Μαρίζας. 

Με εντυπωσιάζει που τώρα στο Μέγαρο Μουσικής θα συμπράξετε με τη Χαρούλα Αλεξίου. Και το λέω διότι όταν εσείς κάνατε τα δικά σας πράγματα, εκείνη έκανε τη μεγάλη καριέρα της σε εντελώς διαφορετική φάση. 

Ναι, έπαιζα εκείνο τον καιρό για κάμποσο διάστημα με την Αλεξίου. Άρχισα στο πρόγραμμα της «Διαγωνίου» στην οδό Κυδαθηναίων με τη Χαρούλα, τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου, την Άννα Βίσση και άλλους ερμηνευτές. Μετά περιοδίες. Εν πάσει περιπτώσει, Θέλω να πω ότι με την Αλεξίου γνωριζόμαστε σχεδόν πενήντα χρόνια και έχουμε κρατήσει μια πολύ καλή επαφή. Της έκανα εγώ την πρόταση για την τωρινή συνεργασία. Είμαι ίσως απ' τους λίγους που ξέρουν τη βαθύτατη καλλιέργεια της Χαρούλας. 

Δεν θα διαφωνήσω. Καθόλου.

Δεν το ξέρει πολύς κόσμος αυτό. Όταν παίζαμε στη «Διαγώνιο», η τότε κοπέλα μου, που ήταν Γαλλίδα, της έκανε μαθήματα γαλλικής λογοτεχνίας  ! Πολύ υψηλού επιπέδου. Η Μιρέιγ μου έλεγε «Δεν φαντάζεσαι πόσο ζεστή και φιλομαθής είναι».

Λογικό. Η Αλεξίου είχε έρθει πολύ κοντά στη γαλλική κουλτούρα μέσω Αχιλλέα Θεοφίλου.

Έτσι ακριβώς. Η Χαρούλα είναι άνθρωπος που εξετάζει σοβαρά το που θα λάβει μέρος. Θέλει να κατανοεί απόλυτα το βαθύτερο περιεχόμενο αυτού που πρόκειται να διαβάσει. Μετά μπαίνει στη βαθύτερη υποκριτική διάσταση. Της είχα δώσει ήδη τα κείμενα και τα'χαμε περάσει ένα πρώτο «χτένισμα». Προ ημερών κάναμε την πρώτη πρόβα. Της άρεσε που βρισκόταν μέσα σ' ένα σύνολο μουσικών, οι περισσότεροι γνωστοί φίλοι και παλίοί συνεργάτες. Αναζωπυρώθηκε μέσα μας κάτι πολύ όμορφο και δημιουργικό. Αρχίζει, λοιπόν, να διαβάζει ένα απόσπασμα από το «A hard-rain's-a-gonna-fall» του Bob Dylan, μεταφρασμένο στα ελληνικά από τον Διονύση Καψάλη. Θα γνωρίζεις ότι οι στίχοι αυτοί του Dylan κρατάνε από τον Λόρδο Ραντάλ τον 19ο αιώνα. Ακόμη και η μελωδία του είναι παρμένη από την παλιά των Ιρλανδών τροβαδούρων. Η Χαρούλα απέδωσε αμέσως τη βαθύτερη διάσταση αυτού του διαλόγου μεταξύ Μητρός και Υιού, που αν το δεις και λίγο απ' τη θρησκευτική περίοδο του Dylan, είναι διάλογος μεταξύ Virgin Mary και Jesus. 

Βέβαια, η χριστιανική στροφή του Dylan είχε γίνει αρκετά αργότερα, ενώ το «A -hard-rain's-a-gonna-fall» είναι τραγούδι των αρχών του 1960.

Ναι, αλλά νομίζω πως από τότε τις είχε τις πνευματικές αναζητήσεις του. Στο σημείο αυτό η αφήγηση της Χαρούλας γίνεται πάνω σε υπόκρουση αργού ζεϊμπέκικου ρυθμού. Πολύ αργό κιόλας. Οι μουσικοί πάθανε πλάκα! Έβγαλε έναν απίστευτο τσαμπουκά η Αλεξίου. Μείναμε άφωνοι. Κάγκελο.. Αυτό που μοιραστήκαμε με την παρουσία της Χαρούλας ήταν πολύ δυνατό, ενοποιητικό, ουσιαστικό. Θα τολμούσα να πω ότι μας έδωσε να καταλάβουμε τι κάναμε! Δε βάλαμε Dylan σε μια γέφυρα του Βυζάντιου με τη jazz, όπως αναφέρει η περιγραφή του Mεγάρου για λόγους εντυπωσιασμού ή έκπληξης. Κατ' αρχάς διερωτάται κανείς πώς να συνδέονται; Εν τούτοις όμως, υπάρχει ενας κοινός παρονομαστής. Η κατάνυξη! Ξέρουμε ότι η κατάνυξη των Ορθόδοξων για το Βυζάντινό ήχο είναι μία ισχυρή αίσθηση και  μεταφέρεται σε άλλες εποχές και σε άλλες μουσικές η λόγιες γραφές, όπως π.χ. στο τραγούδι του Dylan, το «Father of night, father of day», το οποίο δεν έχει καμία συγκεκριμένη θρησκευτική αναφορά, είναι όμως βαθύτατα θρησκευτικό. Θέλαμε στην ουσία να δείξουμε πως η μουσική προχωράει και εξελίσσεται παράλληλα με τον λόγο και τα ποιητικά κείμενα -ενδεχομένως δε να οδηγεί και να πρωτοστατεί. Μας φέρνει σε σύγχρονες έκδοχές έκφρασης συναισθημάτων, μας φέρνει στο σήμερα όπου για να επανέλθω η κατανυκτικότητα δεν μπορεί να εκφραστεί με όρους «πήγα στην Εκκλησία», παλαιού τύπου. Είναι κάτι πολύ βαθύτερο, καθολικό και, σίγουρα υπεράνω θρησκειών. 

Ποιος επιμελήθηκε τη σύνθεση των κειμένων που θ' ακουστούν στην παράσταση; 

Την επιλογή την έκανα εγώ με τη πολύτιμη βοήθεια του αγαπημένου μου φίλου Διονύση Καψάλη, ενός ανθρώπου που γνωρίζει πολύ καλά την ελληνική γραμματεία, αλλά ταυτόχρονα ξέρει το συγκεκριμένο μουσικό έργο. Η επιλογή δεν είναι μονοσήμαντη. Μου υπέδειξε πολλά κείμενα. Δεν ήταν εύκολο να διαλέξω. Θα μπορούσαν να επιλεγούν διαφορετικά κείμενα και να εξυπηρετήσουν το ίδιο ή και καλύτερα τον ίδιο σκοπό. Θα έλεγα ότι η τελική επιλογή έγινε με «σκηνοθετικά» κριτήρια. Το δικό μου κριτήριο βασίζεται στο πως νιώθω. Δεν έχει όμως από πίσω τη σφαιρικότητα και το ψάξιμο του ειδήμονα. Μόλις πήγα σπίτι του Διονύση, που'ναι μια φοβερή βιβλιοθήκη ο ίδιος, μου έδωσε από 12 μέχρι 15 κείμενα, τα οποία έπρεπε να συνδέσω. Ο τίτλος του έργου: «Ο Χορός των Πυρσών» ναι μεν έχει να κάνει με τη χλιδή μιας αυτοκρατορίας, αλλά σε τι εξελίχτηκε; Στον χορό του Υποκόσμου που κανόνιζε ακόμα και τις πολιτικές εξελίξεις. Για μένα αυτό ήταν ένα βασικό κίνητρο για να ασχοληθώ με το Χορό των Πυρσών που έχει σχέση με το λούμπεν στοιχείο, που θεωρώ ότι έχει πλεονεκτήματα γνήσιας έκφρασης έναντι των άλλων λόγιων μουσικών παραδόσεων. Από κει βγήκαν τα blues, το ρεμπέτικο, η Jazz και τόσα άλλα. Από το περιθώριο, τη φτώχεια, τον πόνο, την κοινωνική αδικία. Χωρίς να έχω εντρυφήσει στο τι ήταν ιστορικά ο Χορός των Πυρσών, εγώ κρατάω ένα: Χορός του Υποκόσμου. Και στο Βιετνάμ ή στην Κίνα το ίδιο γίνεται, με τις πεντατονικές τους κλίμακες. Ο κύκλος ζωής είναι κοινός παντού.

Πως σας ακούγεται ο χαρακτηρισμός «Μουσικάρα», όταν σχολιάζουν το όνομα σας λαϊκοί, ροκάδες και τζαζίστες;

Δεν το ακούω άσχημα, αλλά πάντα έχω μία απόσταση του στυλ «Έλα, μωρέ, τώρα, υπερβολές». Μπορεί κάποιος να εντυπωσιάζεται από διάφορα στοιχεία, εγώ όμως αναζητώντας κάτι πιο ολοκληρωμένο, θεωρώ ότι δεν θα το έλεγα αυτό το πράγμα για μένα έτσι αβασάνιστα. Ίσως να το έλεγα για ένα κείμενο που έχω γράψει, και έχω ταυτιστεί. Όταν είμαι σίγουρος πως εκφράζει ξεκάθαρα αυτό που πιστεύω.

Γράφετε;

Καμιά φορά. 

Σκοπεύετε να εκδώσετε κάτι;

Όχι. Είναι απλά άλλη μία ανάγκη έκφρασης.

Στην παράσταση στο Μέγαρο έχετε μαζί σας την αφρόκρεμα των μουσικών: Λαμπράκης, Φαραζής, Ross Daly κ.α. Είναι μουσικοί που είχαν παίξει και στη δισκογράφηση του έργου;

Όχι, πέραν του Λαμπράκη. Τότε που δεν μπορούσαμε να έχουμε βυζαντινή χορωδία, τραγουδήσαμε οι δυο μας. Φέραμε μόνο, θυμάμαι, τον Χατζηχρόνογλου, τον πρεσβευτή του βυζαντινού ήχου, που έτυχε να'ναι πολύ καλός φίλος και εξίσου πολύ καλός άνθρωπος.

Σας βλέπω πολύ χαρούμενο, λάμπετε θα έλεγα. Παίζει ρόλο σ' αυτό και ο γιος που αποκτήσατε σχετικά πρόσφατα;

Αυτός ήρθε εξ ουρανού. Μετά από τα κορίτσια, ήρθε η αγοράκλα, που'ναι δυόμισι ετών τώρα. Σκεφτείτε πως έχω άλλες τέσσερις κόρες άνω των 30 ετών σήμερα. Μετά απ' αυτό εγώ δεν ξανακάνω κανένα πρόγραμμα στη ζωή που'ναι τόσο απρόβλεπτη. Φροντίζω να ζω την κάθε μέρα. 

Ανέκαθεν ήσασταν έτσι;

Ήμουν, ναι, αλλά τώρα περισσότερο. 

Υπήρξατε άνθρωπος των καταχρήσεων;

Δεν θα το έλεγα. Είχα ένα ένστικτο αυτοπροστασίας ασυνείδητο. Στο Πολυτεχνείο, ας πούμε, όντας φοιτητής μπορεί να ξενυχτάγαμε ή να «πίναμε» κάνα τσιγάρο, αλλά μετά την άλλη μέρα δεν ήθελα τίποτα. Χρειαζόμουν επαναφορά.

Η «Ρωξάνη», το άλλο γνωστό σας έργο, προηγήθηκε ή ακολούθησε τον «Χορό των Πυρσών»;

Προηγήθηκε. Βγήκε τη δεκαετία του 1990, αλλά παιζόταν με μια κλασική κιθάρα από μένα και οι φόρμες της φλέρταραν με τα Δωδεκανησιακά μοτίβα, σαν να ήταν τραγούδια χωρίς όμως να'ναι. 

Δεν σας ενδιέφερε ποτέ η τραγουδοποιία;

Μπα, αλλά κοίτα να δεις που έστειλα τραγούδια στον διαγωνισμό της Στέγης του Δημήτρη Παπαδημητρίου. Μου λέει ο ανιψιός μου ο Γιώργος ο Νάζος: «Θείε, γιατί δε στέλνεις κι εσύ τρία τραγούδια;» Κάθισα και έγραψα τρία τραγούδια, που ήταν και το ζητούμενο, μέσα σε τρεις μέρες. Τα έστειλα, μου τηλεφώνησαν ότι πέρασαν την τελική προκριματική φάση και τα παρουσίασα. Ήταν να τα τραγουδήσει η Σαβίνα Γιαννάτου, αλλά αποκλείστηκε κάπου στο εξωτερικό και τελικά τα είπα εγώ.

Και με τη Σαβίνα Γιαννάτου θα έχετε συνεργαστεί εκτενώς.

Όχι πάρα πολύ, αλλά γνωριζόμαστε πάνω απο εικοσαετία.

Πείτε μου τι θα τραγουδήσει τώρα η Σαβίνα.

Θα μπει και θα αυτοσχεδιάσει σε συγκεκριμένα μέρη. Θα πει και το «Father of night, father of day» του Dylan μεταφρασμένο στα ελληνικά από μένα - σε δική μου μουσική - όπου πιστεύω ότι θα'ναι μία ιδιαίτερα κατανυκτική στιγμή. Μαζί με τη χορωδία, θα πει και ένα άλλο κομμάτι, που είναι και πολύ «φευγάτο». 

Τι κάνετε και κρατιέστε σε τόσο καλή φυσική κατάσταση; Είπατε πριν την ηλικία σας, είστε 74 ετών.

Θάλασσα! Το σπίτι μου απ' τον Μαραθώνα, που πάω και πέφτω κάθε πρωί, απέχει μόνο μισή ώρα. Μπαίνω στη θάλασσα στις 6 κάθε πρωί χειμώνα - καλοκαίρι. Τρελό «χάι»! Και τώρα με πετυχαίνετε σε φάση μεγάλης αϋπνίας.

Μετά από πόσα χρόνια παρουσιάζεται ξανά ο «Χορός των Πυρσών»;

Μετά από πολλά, σίγουρα. Τελευταία φορά παρουσιάστηκε σ' ένα σημαντικό jazz φεστιβάλ της Ρώμης. Τώρα ήταν μία ανάθεση του συνθέτη Δημήτρη Μαραγκόπουλου, που είναι υπεύθυνος του προγράμματος «Γέφυρες» του Μεγάρου Μουσικής. Αν είχα καταθέσει πρόταση, θα περίμενα να δω αν θα εγκρινόταν ή όχι. Αιφνιδιάστηκα όταν μου τηλεφώνησαν και με ρώτησαν αν θα ήθελα να παρουσιάσω το συγκεκριμένο έργο μου. Μου πρότειναν μόνο να χρησιμοποιήσω την ορχήστρα εγχόρδων και  χορωδία του Νίκου Μαλιάρα.

Άλλο που δεν θέλατε.

Ναι, άλλο που δεν ήθελα, αλλά τώρα τρέχω λίγο.. Ελπίζω όλα καλά να πάνε.

* Η συναυλία «Χορός των Πυρσών» του Βασίλη Ρακόπουλου θα πραγματοποιηθεί στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών σήμερα Τετάρτη 14 Μαΐου 2025.

** Η συνέντευξη με τον Βασίλη Ρακόπουλο έγινε στο «Καφέ των Ποιητών» της πλατείας Βικτωρίας τη Δευτέρα 12 Μαΐου 2025. Πρώτη δημοσίευση: documentonews.gr

*** Οι φωτογραφίες είναι δικές μου 

Όταν οι ευκάλυπτοι θροΐζουν στις αλλέες έξω από τον ''Παρνασσό'' είναι που μέσα παίζεται ο Καρυωτάκης της Πλάτωνος

Η Ντόρα Μπακοπούλου συγχαίρει την επιστήθια φίλη της, Λένα Πλάτωνος, υπό το βλέμμα του Όθωνα Μεταξά.

Ο Θόδωρος Κοτεπάνος στο πιάνο, η Σαβίνα Γιαννάτου στο τραγούδι και ο Γιώργος Κοροπούλης στην ανάγνωση ποιημάτων του Καρυωτάκη και όχι μόνο. 

Η Λένα Πλάτωνος δέχεται τα συγχαρητήρια της Μαρίας Βουμβάκη.

Μια αγκαλιά στη Σαβίνα Γιαννάτου από τον Χρήστο Θηβαίο.

Ο Θόδωρος Κοτεπάνος και η Ντόρα Μπακοπούλου.

Μερικά στιγμιότυπα από τη συναυλία - αφιέρωμα στον ποιητή Κώστα Καρυωτάκη με τα ''13 τραγούδια'' της Λένας Πλάτωνος από τη Σαβίνα Γιαννάτου, συνοδεία του Θόδωρου Κοτεπάνου στο πιάνο, αλλά και απαγγελίες ποιημάτων και κειμένων από τον Γιώργο Κοροπούλη. Η αίθουσα του ''Παρνασσού'' ήταν κατάμεστη από κόσμο και, νομίζω, το αποτέλεσμα ήταν αμιγώς και αυστηρώς καλλιτεχνικό. Μία συναυλία που διήρκεσε 90 λεπτά, στην οποία ακούστηκε ολόκληρος ο ''Κύκλος Καρυωτάκη'' της Πλάτωνος με εμβόλιμα ποιήματα και πεζά, γραμμένα από και για τον αυτόχειρα ποιητή. Εκεί βρέθηκαν επίσης ο Αχιλλέας Κυριακίδης, η Ντόρα Μπακοπούλου, η Μαρία Βουμβάκη, ο Χρήστος Θηβαίος, ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος, η Ελένη Γιαννοπούλου, η Σοφία Γιαννάτου, ο Στέργιος Τσιρλιάγκος, ο Γιώργος Βουδικλάρης, άνθρωποι όλων των ηλικιών με ξεχωριστή την παρουσία νεολαίων που παρακολουθούν φανατικά τις πλατωνικές συναυλίες στην Αθήνα. Α, και ο Ευάγγελος Βενιζέλος, ο οποίος, φεύγοντας από τον ''Παρνασσό'', άκουσε τα σχολιανά του από έναν αγανακτισμένο πολίτη...Όσο για μένα, αν εξαιρέσεις το ότι κλείστηκα στο ασανσέρ για ένα πεντάλεπτο μαζί με τη Λένα και απ' την ταχυπαλμία μας ήταν αδύνατο να καθησυχάσει ο ένας τον άλλον, απόλαυσα πραγματικά αυτό το κονσέρτο. Πιθανώς να ήταν και η πρώτη φορά που παρακολούθησα μία αμιγώς καρυωτακική συναυλία της Πλάτωνος, χωρίς δηλαδή κανένα άλλο τραγούδι είτε σε μελοποιημένη - από την ίδια - ποίηση, είτε σε στίχους δικούς της. Καλύτερες στιγμές: ΟΛΑ τα τραγούδια, εφόσον τόσο ο Κοτεπάνος στο πιάνο, όσο και η Γιαννάτου που διατηρεί αναλλοίωτη τη φωνή της, έδωσαν τον καλύτερο εαυτό τους, καθώς και η ανάγνωση του Κοροπούλη στο ποίημα ''Είμαστε κάτι ξεχαρβαλωμένες κιθάρες'' και σε εκείνο το αριστουργηματικό κείμενο του Ανδρέα Εμπειρίκου για τον Καρυωτάκη.  

Συμφωνία αδέσποτων ψυχών σε ντο μείζονα - Μ. Παρασκευή 2018 στο Μεταδεύτερο

Bosko - Γ. Βαλλιανάτος - Χ. Δήμας - Χ. Γεροντίδης - Π. Ρεβενιώτη

Μ. Λαγγουρέλη - Γ. Νικητόπουλος - Σ. Γιαννάτου - Γ. Βαλλιανάτος - Bosko - Π. Ρεβενιώτη - Κ. Βέρδη - Κ. Ρεπάνης

Ήταν τόσο όμορφη η βραδιά της Μ. Δευτέρας! Γράψαμε την εκπομπή της Μ. Παρασκευής για το διαδικτυακό Μεταδεύτερο στο στούντιο του Πάνου Χελιδόνη στη Νέα Φιλαδέλφεια. Στο κάλεσμα μου μέσω facebook είχαν ανταποκριθεί άμεσα φίλοι αγαπημένοι, εξαίρετοι άνθρωποι όλοι τους, ένας κι ένας που λέμε: Η Πάολα Ρεβενιώτη, ο Γρηγόρης Βαλλιανάτος, ο σκηνοθέτης Χρήστος Δήμας, οι ποιήτριες Μαρία Λαγγουρέλη - Καρίνα Βέρδη, η Σαβίνα Γιαννάτου, ο ερμηνευτής Ζαχαρίας Καρούνης, ο ηθοποιός και τραγουδιστής Χρήστος Γεροντίδης, ο τραγουδοποιός και τραγουδιστής Γιώργος Νικητόπουλος και ο ηθοποιός Κωνσταντίνος Ρεπάνης. Αυτοί όλοι ήρθαν στο στούντιο στη φάση ''φύγε συ - έλα συ'', καθώς η απόσταση από το κέντρο δεν ήταν και μικρή, για να λέμε και την αλήθεια, οπότε δε θα γινόταν να σκάσουμε εκεί όλοι ''πακέτο''. Απουσία βάλαμε στη Γιώτα Γιάννα, που έπρεπε δυστυχώς να βρίσκεται αλλού κι έτσι χάσαμε την ευκαιρία να μας παίξει φυσαρμόνικα και να διαβάσει μοναδικά τον ποιητή Τάσο Λειβαδίτη που τόσο αγαπάει! Πέραν όμως των παρευρισκομένων, ήταν τιμητική και η συμμετοχή κάποιων άλλων πολύτιμων φίλων, εκτός στούντιο: Έτσι, ακόμη κι αν δεν ήταν εκεί, φρόντισαν να μου στείλουν τα ηχητικά ντοκουμέντα τους ο Σταμάτης Κραουνάκης (μου χάρισε ένα ανέκδοτο υπέροχο τραγούδι του με τη φωνή του από τη θεατρική ''Στέλλα'' του Ιάκωβου Καμπανέλλη), ο ποιητής George Le Nonce (μεταξύ τριών ποιημάτων του, έστειλε και ένα ανέκδοτο από την επερχόμενη ποιητική συλλογή του), ο Ηλίας Λιούγκος (έστειλε την απαγγελία του στη ''Μεγάλη Παρασκευή'' από τις ''Μέρες Επιταφίου'' του Νίκου Γκάτσου) και η ραδιοφωνική παραγωγός Θέκλα Τσελεπή (έστειλε την απαγγελία της σε ένα άτιτλο ποίημα της Μαριβής Γαζέτα). Ας τα πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, όχι για κανένα άλλο λόγο, μα για να σκοτώσω και την ώρα μου, που είναι Μεγαλοβδόμαδο και οι πιο πολλοί φίλοι μου την έχουν κάνει εκτός Αθηνών:

Συναντηθήκαμε στις 8 το βράδυ έξω από το σπίτι της Πάολας Ρεβενιώτη στον σταθμό Λαρίσης, η Πάολα, ο Βαλλιανάτος, ο Γεροντίδης κι εγώ. Περιμέναμε τον Δήμα να έρθει να μας πάρει με το αυτοκίνητο του, μια και προθυμοποιήθηκε να μας πάει - και καλά το σκέφτηκε, διότι για να πηγαίναμε στη Νέα Φιλαδέλφεια με ταξί, θα ξεπαραδιαζόμασταν κανονικά! Ήρθε ο Χρήστος πάντα ορεξάτος - λέω ''πάντα'', μα ουσιαστικά ήταν η πρώτη φορά που τον συναντούσα από κοντά - μπήκαμε στο αυτοκίνητο του και σε λιγότερο από μισή ώρα φτάσαμε στο στούντιο. Στη διαδρομή ήταν λογικό να κάνουμε αναφορές σε κοινούς γνωστούς από το κινηματογραφικό σινάφι, εφόσον τόσο με τον Γρηγόρη, όσο και με την Πάολα, γνωρίζονται προσωπικά εδώ και πολλά χρόνια. 

Νάτον εδώ ο Χρήστος που σε μία επιτυχημένη selfie αποτύπωσε μια ολόκληρη βραδιά. Στην εκκίνηση της, βέβαια, καθώς αμέσως βολευτήκαμε στο στούντιο, απλώσαμε τα βιβλία και τα CD μας και λίγο μετά εμφανίστηκαν ο Καρούνης και η Λαγγουρέλη. Πόσο χάρηκα που ξανάδα τη Μαρία! Θα είχαμε τουλάχιστον δύο χρόνια να βρεθούμε, αλλά τελικά είναι γραφτό μας να κάνουμε μαζί την καθιερωμένη εκπομπή της Μ. Παρασκευής κάθε χρόνο! 

Πρώτος που διάβασε αμέσως μετά το intro της εκπομπής με το Adagieto από την 5η Συμφωνία του Mahler ήταν ο Βαλλιανάτος. Ο Δήμας απαθανάτισε το στιγμιότυπο, το οποίο έχει την αξία του! Δηλαδή νά'χεις τον Βαλλιανάτο να διαβάζει ένα ωραίο ποίημα του Γιώργου Χρονά, τον ''Χριστό στα Σπάτα'', δεν είναι αμελητέα κατάσταση! Χώρια που ο Γρηγόρης διαβάζει εξαιρετικά, αποστασιοποιημένα, επειδή προφανώς δεν έχει την πετριά του ηθοποιού, αλλά μόνο του ανθρώπου που εκτιμά πραγματικά την ποίηση. 

Ο Βαλλιανάτος διάβαζε, λοιπόν, εγώ διηύθυνα την ηχογράφηση μαζί με τον Χελιδόνη και ο Δήμας έβγαζε τα ντοκουμέντα του! 

Διάβαζαν όλοι εναλλάξ, κυκλικά, όπως τους βλέπετε από τα δεξιά μου στη φωτογραφία. Ο Δήμας διάβασε Κ. Βήτα, Στέλλα Βλαχογιάνη και όχι μόνο βέβαια, ο Γεροντίδης θα δούμε παρακάτω τι έκανε και η Πάολα διάβασε ένα δικό της ποίημα από τη μοναδική ποιητική συλλογή της, ''Κράξιμο'', αλλά και ένα της Ιωάννας Κοσιώρη από τη συλλογή της με τίτλο ''Για μια Φαύστα''. 

Και πάλι ο Δήμας απαθανάτισε την Πάολα να διαβάζει το ποίημα της Κοσιώρη με όλα τα λαθάκια της real time εγγραφής. Ήταν και ένα στοιχείο που μας άρεσε, το ότι γράφαμε σε ένα home studio ναι μεν με όλα τα κομφόρ, αλλά χωρίς ηχομόνωση. Το ότι περνούσαν απ' έξω μηχανάκια, επίσης, και τα γκάζια τους συμμετείχαν στην ηχογράφηση - σε κάποια σημεία μόνο -, αλλά και το ότι κάθε λίγο και λιγάκι ανοιγοκλείναμε τη μπαλκονόπορτα για να ξεντουμανιάζει ο χώρος, δεδομένης της αναμονής της εμφάνισης της μη καπνίστριας Σαβίνας Γιαννάτου. Δε μπορώ τώρα να θυμηθώ πόσα ποιήματα διαβάστηκαν συνολικά απ' όλους, σίγουρα όμως μιλάμε για πολλά και από διαφορετικούς ποιητές, παλιούς και νέους: Από τον Δημήτρη Πέτρου (ο Δήμας διάβασε το ποίημα του, ''Οικογενειακή συγκέντρωση'') και τον Λευτέρη Ξανθόπουλο (ο Βαλλιανάτος διάβασε το ποίημα του, ''Κρίση'', από τα θρυλικά ''Αντίψυχα'') μέχρι ένα του Ερρίκου Μπελιέ κι ένα ακόμη της Βέρας Βασιλείου - Πέτσα (αυτά τα διάβασε στη συνέχεια η ποιήτρια Καρίνα Βέρδη). Φυσικά δεν έλειψαν ο Ελύτης από τα ''Ελέγεια της Οξώπετρας'', πολύς Καβάφης, ένας Χριστιανόπουλος από τον Βαλλιανάτο πάλι και αρκετή Πάολα - δεν θα ξεχάσω την ώρα που διάβαζε ο Ρεπάνης τους στίχους της από το ποίημα της με τίτλο ''Το λύτρωμα'': ''Και με δάκρυα τραβάς τη μαλακία σου''...Μόλις είχε μπει η Σαβίνα στο στούντιο και έμεινε με το στόμα ανοιχτό: ''Ωραία Μ. Παρασκευή θα κάνουν οι άνθρωποι'' είπε και σκάσαμε στα γέλια! 

Ο Χρήστος Γεροντίδης επίσης μας έκανε ένα μεγάλο δώρο! Προτίμησε να μη διαβάσει κάποιο ποίημα στην αρχή, αλλά να μας τραγουδήσει α καπέλα ένα τραγούδι του Σταμάτη Κραουνάκη από το ''Duende'' τους, του Lorca στη μετάφραση του Ανδρέα Αγγελάκη, που παίζεται αυτόν τον καιρό στο Θέατρο Τέχνης. Μεγάλη στιγμή, αν υποτεθεί πως τα συγκεκριμένα τραγούδια του Κραουνάκη είναι της νεανικής του περιόδου και πρόκειται σύντομα να δισκογραφηθούν. Ο Χρήστος, απ' την άλλη, έχει το προνόμιο να είναι ο πρώτος εκτελεστής τους μαζί με τον Κώστα Μπουγιώτη, επομένως τη λες και ιστορική αυτή τη live ηχογράφηση (συν τη βιντεοσκόπηση πάντα από τον Δήμα)! Έναν εκκλησιαστικό ύμνο μας τραγούδησε εν συνεχεία ο Καρούνης, υπέροχος κι αυτός, μόνο που δεν ήθελε με καμία κυβέρνηση να αναρτηθεί το σχετικό βίντεο. Δεν πειράζει, θα τον απολαύσουμε κατευθείαν από τον αέρα του Μεταδεύτερου! Και, εν τω μεταξύ, δώστου τα πρεσβυωπικά γυαλιά να αλλάζουν χέρια μεταξύ Πάολας, Βαλλιανάτου και Δήμα - κανονική σκυταλοδρομία, όπως σχολίασε εύστοχα στο facebook ο Χρήστος! 

Πάλι καλά που ο Καρούνης συμφώνησε να αναρτηθεί το βίντεο με την ανάγνωση του σε ένα από τα Τροπάρια της Μ. Παρασκευής με τον τρόπο που του δίδαξε - όπως μας είπε - η Δόμνα Σαμίου. Κι αμέσως μετά, απ' ότι θυμάμαι, έπεσε το ποίημα ''Μακριά'' του Καβάφη, μελοποιημένο από τον Μιχάλη Τρανουδάκη, με τη φωνή του Παντελή Θεοχαρίδη. 

Έχοντας ήδη αποχωρήσει από το στούντιο ο Δήμας και ο Γεροντίδης - είχε πάει η ώρα 11 το βράδυ - οι επόμενες αφίξεις ήταν της Σαβίνας Γιαννάτου, της ποιήτριας Καρίνας Βέρδη, του μουσικού Γιώργου Νικητόπουλου και του ηθοποιού Κωνσταντίνου Ρεπάνη. Πόσο την αγαπώ τη Σαβίνα! Πάντα, μα πάντα, σε ότι κάνω, είναι ''μέσα'', πρόθυμη να ακολουθήσει την τρέλα μου. Θυμάμαι το 2003 που της είχα ζητήσει να πει το τραγούδι των τίτλων μιας μικρού μήκους ταινίας μου. Ήρθε και το είπε, ακούγοντας το για πρώτη φορά τη μέρα που γράψαμε στο στούντιο, χωρίς να έχει την παραμικρή ανασφάλεια - επιφύλαξη. Δεν τα ξεχνάω εγώ αυτά! Κι ας κάνουμε καιρό πολύ να βρεθούμε με τη Σαβίνα. Έχουμε μια μοναδική επικοινωνία, που ζωήρεψε μέσα στα χρόνια κυρίως μέσα από την επαφή μου με τη Λένα Πλάτωνος. Εδώ, πάντως, φωτογραφίζεται αγαπησιάρικα με τον Βαλλιανάτο.

''Δεν θα διαβάσω κανένα ποίημα'' απεφάνθη η Σαβίνα. ''Ήρθα για να τραγουδήσω στο Μεταδεύτερο'' είπε και το έκανε! Δύο κομμάτια θα έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε live στην εκπομπή με τη φωνή της, τον θρησκευτικό ύμνο του Λιβάνου ''Wa Habibi'' κι άλλο ένα παραδοσιακό Αρμενίας. Είναι τέτοια η ποιότητα της ηχογράφησης - το ίδιο ισχύει και για τις α καπέλα ερμηνείες του Γεροντίδη και του Καρούνη - που νομίζεις ότι ακούς δίσκο και όχι live στο στούντιο! Όταν τελείωσε το ''Wa Habibi'', γυρνάει και μου κάνει η Πάολα: ''Έχω ανατριχιάσει, είναι φανταστική τραγουδίστρια''! 

Ο ηθοποιός Κωνσταντίνος Ρεπάνης κατάφερε να ξεκλέψει λίγο χρόνο από την επερχόμενη παράσταση, στην οποία συμμετέχει αυτόν τον καιρό. Μας διάβασε Μίλτο Σαχτούρη και Νίκο Καρούζο - εδώ η κάμερα του κινητού μου τον έπιασε να διαβάζει το συγκλονιστικό ποίημα του Καρούζου ''Απολέλυσαι της ασθενείας σου''. Είχαν προηγηθεί οι απαγγελίες της Λαγγουρέλη στο δικό της ποίημα ''Ο κύριος με την καμπαρντίνα'' και της Βέρδη σε ένα ποίημα του Νίκου Ερηνάκη από τη συλλογή του, ''Ανάμεσα σε όσα πέφτει η σκιά''. 

Γρηγόρης Βαλλιανάτος - Σαβίνα Γιαννάτου

Καρίνα Βέρδη - Σαβίνα Γιαννάτου

Η εκπομπή ολοκληρώθηκε λίγο μετά τα μεσάνυχτα της Μ. Δευτέρας μέσα σ' ένα κλίμα κεφιού παρά το πεισιθάνατο περιεχόμενο της. Ήπιαμε και κρασί που είχε την καλοσύνη να μας φέρει η Καρίνα, φάγαμε και λίγη σοκολάτα από τον Νικητόπουλο, κατασταλάζοντας πως όσοι μας ακούσουν τη νύχτα της Μ. Παρασκευής θα χρειαστούν απαραιτήτως ξυραφάκια για να κόψουν φλέβες. Ρωτάω την Πάολα: ''Θα πάμε όλοι παρέα ν' ακούσουμε τη Σαβίνα που θα τραγουδήσει τον Καρυωτάκη της Πλάτωνος στον Παρνασσό;'' και μου απαντάει: ''Άσε μας, βρε Bosko μου, εμείς είμαστε άνθρωποι της χαράς, που να τρέχουμε στα κουλτουριάρικα τα κοψοφλέβικα;'' Κάτι μου λέει, παρόλα αυτά, πως στον Παρνασσό θα πάμε και θά'μαστε και μεγάλη παρέα.

Γρηγόρης Βαλλιανάτος - Μαρία Λαγγουρέλη - Bosko - Κωνσταντίνος Ρεπάνης

Να μην παραλείψω να αναφέρω τις σπάνιες ανέκδοτες ηχογραφήσεις που θα μεταδοθούν ως δώρα στους ακροατές της εκπομπής: Το τραγούδι ''Μόνα φεύγουν τα πουλιά'' του Κραουνάκη με τον ίδιο πιάνο - φωνή (πάνω στο άγχος μου παρέλειψα να αναφέρω τον τίτλο του κομματιού), τη ''Μάνα του Χριστού'' του Βάρναλη σε μουσική - ερμηνεία Κωχ από την Εθνική Πινακοθήκη το 1978, το ''Που είναι ο θεός'' με τη Φαραντούρη από τον ''Καπετάν - Μιχάλη'' του Χατζιδάκι στο Παλλάς το 1989 και φυσικά τα δύο αποσπάσματα από το έργο της Πλάτωνος ''Θανάτω Θάνατον Πατήσας'' με τη μουσική του Brahms στη μνήμη της Βικτόριας Μπόζικ. Να μας ακούσετε, λοιπόν! Συντονιστείτε διαδικτυακώς στο www.metadeftero.gr από τις 12 τα μεσάνυχτα της Μ. Παρασκευής μέχρι τις 4 περίπου τα χαράματα του Μ. Σαββάτου (και όχι του ''Μ. Σάββατου'', όπως πάλι εκφώνησα λάθος μες το άγχος μου). Το ωραιότερο πάντως comment ανήκει στον Χρήστο Δήμα στο inbox μου λίγα 24ωρα μετά την αποπεράτωση της εκπομπής και αυτόν διάλεξα για τίτλο στο παρόν post: Η φάση ήταν Factory α λα Andy Warhol! Η φάση ήταν Συμφωνία αδέσποτων ψυχών σε ντο μείζονα...

Ο ελληνικός κινηματογράφος έχασε τον Πατριάρχη του - R.I.P. Νίκος Κούνδουρος (1926 - 2017)

Έφυγε το θηρίο, λοιπόν, ο Νίκος Κούνδουρος από χθες αναπαύεται στην αττική γη, στον οικογενειακό τάφο των Κούνδουρων στο Α' Νεκροταφείο της Αθήνας, περνώντας στην Αθανασία. Ήμουν πολύ φορτισμένος ψυχολογικά από την περασμένη Τετάρτη που μου τηλεφώνησε ο Δημήτρης Μανιάτης και με ξύπνησε για να μου πει δυο λόγια μόνο: ''Πέθανε ο Κούνδουρος''! Αμέσως η πρώτη που σκέφτηκα να μιλήσω μαζί της για να μου επιβεβαιώσει τη θλιβερή είδηση ήταν η Μαρίζα Κωχ. Έτσι και έγινε. Όταν άκουσα τη Μαρίζα να κλαίει με λυγμούς κατάλαβα πως η πληροφορία του Μανιάτη δεν ήταν φήμη. Δυστυχώς...Έφυγα άρον - άρον, πήγα από της Μαρίζας με σκοπό να πάμε μαζί από το σπίτι του Κούνδουρου, μα την είδα τόσο χάλια, ανήμπορη σχεδόν να μετακινηθεί, ώστε ξεκίνησα μόνος μου για το Μετς. Λίγο μετά ακολούθησε και εκείνη. Στο σπίτι του Νίκου, υπήρχε κόσμος πολύς. Η πόρτα ήταν ανοιχτή για όλους τους φίλους. Μπήκα μέσα και τον αντίκρισα να κείτεται στον καναπέ του, σκεπασμένος με ένα σκουρόχρωμο σεντόνι ως το λαιμό του. Δεν είχε τίποτα το νεκρικό πάνω του. Έμοιαζε σα να κοιμόταν, ενόσω οι άλλοι πηγαινοερχόμασταν γύρω του, έτοιμος να σηκωθεί ανά πάσα στιγμή και να απαιτήσει να βγάλουμε το σκασμό. Εκεί ήταν η Σωτηρία, η γυναίκα του, ο ξάδερφος του, ο Τίτος Κούνδουρος, με τον γιο του, η Μαρία Καραμητσοπούλου, η Άννα Βοργία, η Κατερίνα Παυλάκη, κάποια άλλα κορίτσια που δεν τα γνώριζα επίσης. Λίγο αργότερα ήρθε και ο Αλέξανδρος Λυκουρέζος. Εν μέσω κερασμάτων καφέ, τσαγιού και κέικ, η Σωτηρία μού εξήγησε πως ακριβώς έφυγε ο Νίκος εκείνο το μεσημέρι, στις 15.10 - σηκώθηκε, λέει, κανονικά το πρωί, έφαγε, ξάπλωσε μετά να κοιμηθεί, σηκώθηκε να πάει στο μπάνιο και πηγαίνοντας να ξαναξαπλώσει, σωριάστηκε κατάχαμα. Δεν είχε πια οξυγόνο στα πνευμόνια του, το μοιραίο θα συνέβαινε αργά ή γρήγορα, αφού το τελευταίο δίμηνο αδυνατούσε να βγει από το σπίτι και ανέπνεε με συσκευή οξυγόνου. ''Από τη στιγμή που έπεσε'' μου έλεγε η Σωτηρία, ''ήξερα πως δεν πρόκειται να ξανασηκωθεί, πως φεύγει''...Κόσμος συνέχισε να μπαίνει στο σπίτι για ένα δίωρο συνολικά που κάθισα κι εγώ. Ο Μάνος Βακούσης, ο πρωταγωνιστής του στο ''Μπάϊρον'', ήρθε κι αυτός πραγματικά συντετριμμένος. Εκείνη που μας έσκισε την καρδιά ήταν φυσικά η Μαρίζα Κωχ. Σαν αντίκρισε τον Κούνδουρο άψυχο, πήγε από πάνω του και άρχισε να τον μοιρολογεί με ένα μιλητό μοιρολόι, τόσο σπαρακτικό, ώστε όλοι εισπράξαμε τον μεγάλο ψυχικό δεσμό που είχε μαζί του από το 1974 με τα ''Τραγούδια της Φωτιάς'' του. Η αλήθεια είναι πως ανησύχησα λίγο για τη Μαρίζα, ξέροντας πως και η ίδια έχει ευαισθησία με την καρδιά της, μα με ενημέρωσε πως συμβουλεύτηκε γιατρό πριν φύγει για το σπίτι του Κούνδουρου. Τα επόμενα 24ωρα πέρασαν με κείμενα, πολλά κείμενα γεμάτα μνήμες για τον Κούνδουρο που τον πρωτογνώρισα το 2001 και αξιώθηκα μια δεκαετία μετά να φτιάξω ολόκληρο ντοκιμαντέρ για το έργο και τη σαρωτική προσωπικότητα του. Στην ηλεκτρονική LIFO αναρτήθηκε το μεγάλο, από καρδιάς, αφιέρωμα μου την επόμενη του θανάτου του (http://www.lifo.gr/articles/cinema_articles/134546), ενώ αναδημοσιεύτηκε κι εκείνη η πραγματικά δυνατή συνέντευξη που μου είχε δώσει πριν δέκα μήνες για τη στήλη ''Οι Αθηναίοι'' (http://www.lifo.gr/articles/the_athenians/101876). Στη συνέντευξη αυτή έγινε και αναφορά στο αφιέρωμα που του έκανε η Εφημερίδα των Συντακτών επίσης (http://www.efsyn.gr/arthro/elliniko-sinema-ehase-ton-arhonta-toy). Ένα ακόμη κείμενο μου για τον Κούνδουρο θα δημοσιευτεί την ερχόμενη Πέμπτη στο περιοδικό Down Town με περισσότερο χιουμοριστικό χαρακτήρα, εφόσον, αν κάτι έχω να θυμάμαι από τον Γίγαντα, εκτός όλων των άλλων, αυτό είναι το ασυναγώνιστο πνευματώδες χιούμορ του. Έπεσαν και πολλά τηλεφωνήματα, εννοείται, αυτές τις μέρες με φίλους κοινούς από το κινηματογραφικό σινάφι, όπως με τον σκηνοθέτη - ποιητή Λευτέρη Ξανθόπουλο και τον παραγωγό Θάνο Λαμπρόπουλο. Μια μέρα πριν από την κηδεία του, που πραγματοποιήθηκε χθες, Σάββατο 25 Φεβρουαρίου, επικοινώνησε μαζί μου και η Λένγκα, η μοναχοκόρη του συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου. Μου ζήτησε να αφήσω λίγα λουλούδια εκ μέρους του πατέρα της, που για λόγους υγείας δε θα μπορούσε να παραστεί στο τελευταίο αντίο στον στενό φίλο, συγγενή και συνεργάτη του. Το ίδιο και ο σκηνοθέτης Δημήτρης Κουτσιαμπασάκος που απουσίαζε εκτός Αθηνών. 

Η επιστολή του συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου, όπως διοχετεύθηκε στα ΜΜΕ, εν είδει αποχαιρετισμού στον Νίκο Κούνδουρο

Στο Α' Νεκροταφείο δώσαμε ραντεβού με την πιανίστρια Ντόρα Μπακοπούλου, που υπεραγαπούσε τον Κούνδουρο και τον γνώριζε από τα παιδικά της χρόνια. Παρεμπιπτόντως, σε ένα ραδιοφωνικό αφιέρωμα που έκανε η Φωτεινή Λαμπρίδη Στο Κόκκινο 105.5 με μένα καλεσμένο, βγήκε στον αέρα και η Μπακοπούλου, η οποία συγκινημένη μοιράστηκε με τον κόσμο την εξής ιστορία: Όταν ο Κούνδουρος γύριζε τη ''Μαγική Πόλη'', την πρώτη του ταινία εν έτει 1954, την είχε ζητήσει ως παιδούλα να παίξει μέσα, πράγμα που της απαγόρευσε ο Μάνος Χατζιδάκις! ''Εσύ πας για κλασική μουσικός'' της είχε πει, ''μην ανακατευτείς μ' αυτά''...

Τον Κούνδουρο μέσα στην εκκλησία του Α' Νεκροταφείου αποχαιρέτισε σύσσωμη η κυβέρνηση και η πολιτική ηγεσία, καθώς και ένα μεγάλο πλήθος από τον πνευματικό κόσμο της χώρας. Εκεί ήταν ο Αλέξης Τσίπρας, ο Φίλης, ο Μανώλης Γλέζος, η Ελένη Πορτάλιου, η Ζωή Κωνσταντοπούλου, ο Σταύρος Θεοδωράκης, ο Μίμης Ανδρουλάκης, ο Σηφουνάκης, η Άννα και ο Γιώργος Νταλάρας, ο Παντελής Βούλγαρης και η Ιωάννα Καρυστιάνη, ο Θόδωρος Αντωνίου, η Σαβίνα Γιαννάτου, ο Μιχάλης Γρηγορίου, ο Θάνος Μικρούτσικος, η Φοίβη Αγγελοπούλου, ο Κώστας Φέρρης, ο Σταύρος Ιωάννου, ο Μενέλαος Καραμαγγιώλης, η Όλγα Μαλέα, ο Λάκης Χαλκιάς, ο Βασίλης Λέκκας, ο Ηλίας Λιούγκος, ο Σπύρος Σακκάς, ο Νίκος Πιτλόγλου, ο Βασίλης Γισδάκης, ο Λυκουρέζος, ο Νίκος Καβουκίδης, ο Φαίδων Γεωργίτσης, ο Κώστας Πρέκας, η Βέρα Κρούσκα, η Μαριάννα Πολυχρονίδη, η Δήμητρα Χατούπη, ο Κώστας Λαλιώτης, ο Σπύρος Μπιμπίλας, ο Ζαχαρίας Ρόχας, ο Μάνος Βακούσης και πολλοί - πολλοί άλλοι. Για πρώτη φορά είδα και τον Σήφη, τον γιο του Κούνδουρου από τον πρώτο του γάμο, αυτό το ''κράμα Κρητικού και Σουηδέζας'', όπως μού'χε πει κάποτε ο πατέρας του, να δέχεται τις αγκαλιές και τα συλλυπητήρια των φίλων και οικείων. Ακολούθησα την πομπή μέχρι τον οικογενειακό τάφο των Κούνδουρων. Άφησα τα λουλούδια, κόκκινα γαρίφαλα, από μένα και τον Μαρκόπουλο, και έφυγα αμέσως μετά. Δεν πρόλαβα να ακούσω το μοιρολόι που τραγούδησε η Μαρίζα Κωχ σαν ύστατο χαίρε στον Κούνδουρο, μα, όπως έμαθα, ήταν άλλη μία σπαρακτική στιγμή μέσα στο ήδη βαρύ κλίμα της κηδείας. 

Σαβίνα Γιαννάτου - Βασίλης Λέκκας - Νίκος Πιτλόγλου - Ηλίας Λιούγκος

Βασίλης Λέκκας - Νίκος Πιτλόγλου - Λιάνα Μαλανδρενιώτη - Ηλίας Λιούγκος

Ο μουσικός παραγωγός Ιλάν με τον Βασίλη Λέκκα

Μπόσκο - Σαβίνα Γιαννάτου

Μπόσκο - Σαβίνα Γιαννάτου

Μετά τις κηδείες ακολουθούν, ως γνωστόν, τα γέλια κι οι χαρές, έτσι, σαν ένα ξόρκι απέναντι στην πιο οριακή στιγμή της ανθρώπινης ύπαρξης. Καταλήξαμε με παρέα αγαπημένων φίλων να πίνουμε καφέ και ουζάκια σε παρακείμενο καφενείο της οδού Αναπαύσεως στο Μετς. Έτσι, με τη Σαβίνα Γιαννάτου, τον Ηλία Λιούγκο, τον Βασίλη Λέκκα, τον Βασίλη Γισδάκη, τον Νίκο Πιτλόγλου, τη Λιάνα Μαλανδρενιώτη και τον παραγωγό Ιλάν, αρχίσαμε τις ξεκαρδιστικές ιστορίες που όλοι είχαμε βιώσει κάποια στιγμή δίπλα στον Νίκο Κούνδουρο - είπαμε, το χιούμορ του μακαρίτη ήταν παροιμιώδες! Ο Νίκος Κούνδουρος δεν μένει πια εδώ! Κι αν άφησε τον κόσμο τούτο, το έργο του και η μνήμη τόσων ανθρώπων, που είτε τον γνώρισαν, είτε απλά τον θαύμαζαν, δεν θα τον αφήσουν ουσιαστικά να μας λείψει. Νιώθω τυχερός, μην πω ευλογημένος, που τον συνάντησα και που η τροχιά της ζωής μου διασταυρώθηκε με τη δική του. Αθάνατος! Αλησμόνητος!