Εφτά χρόνια χωρίς τη Μάρθα Συμεωνίδου, την «Τρελή κι αδέσποτη» του Μανώλη Ρασούλη

Λονδίνο, 1967. Ένα 20χρονο κορίτσι από το Ηράκλειο της Κρήτης βρίσκεται εκεί για σπουδές. Η δικτατορία μόλις έχει επιβληθεί στην Ελλάδα. Μία φίλη από την Κρήτη της είχε δώσει ένα γράμμα για να παραδώσει σε ένα άλλο Κρητικόπουλο που βρισκόταν επίσης στο Λονδίνο και να πιάσουν παρτίδες. Το κορίτσι λεγόταν Μάρθα Συμεωνίδου και το Κρητικόπουλο Μανώλης Ρασούλης. Ερωτεύονται αμέσως. Ενταγμένος στο τροτσκιστικό κίνημα ο Μανώλης, μαύρο πρόβατο δηλαδή για τη χώρα του, πέφτει με τα μούτρα στον αντιδικτατορικό αγώνα. Δίπλα του η Μάρθα. Μαζί με τον Μάνο Λοΐζο, τον Γιάννη Μαρκόπουλο, τη Μαρίζα Κωχ, τον Στέφανο Ληναίο κ.α. αποτελούν την κοινότητα των αυτοεξόριστων Ελλήνων καλλιτεχνών του Λονδίνου που συμμετέχουν σε συνέδρια, διακινούν τον αντιδικτατορικό Τύπο και ταυτόχρονα κάνουν τέχνη. Η Μάρθα για να επιβιώσει, διδάσκει ελληνικά στο σπίτι των Γουλανδρήδων, στα ελληνικά σχολεία της Αγίας Σοφίας και στα κυπριακά factories, ενώ σπουδάζει ζωγραφική στο ”Polytechnic School of London”. Σύντομα η Μάρθα μένει έγκυος από τον Μανώλη, αλλά μέσα στην ένταση και το τρέξιμο της εποχής, χάνει το παιδί, ένα αγοράκι, στον πέμπτο μήνα της κύησης. Με τον Μανώλη και άλλους συντρόφους συγκατοικούν σε ένα διαμέρισμα του Finsbury Park και όταν η Μάρθα ξαναμένει έγκυος παντρεύεται τον Μανώλη με πολιτικό γάμο και μένει στο κρεβάτι για εννιά μήνες προκειμένου να μη χάσει το παιδί. Εκεί, στο Inslington, φέρνει τελικά στον κόσμο τη μοναχοκόρη τους, τη γνωστή σήμερα ερμηνεύτρια Ναταλία Ρασούλη.

Με την πτώση της δικτατορίας, η οικογένεια Ρασούλη επιστρέφει στην Ελλάδα. Η Μάρθα είναι εκείνη που το κόμμα της εμπιστεύεται όλα τα απόρρητα έγγραφα του. Ο Μάνος Λοΐζος τους βοηθά πολύ στον επαναπατρισμό. Παντρεύονται ξανά με θρησκευτικό γάμο, η Μάρθα Συμεωνίδου γίνεται επισήμως Μάρθα Ρασούλη, αλλά η κοινή ζωή τους θα διαρκέσει μόλις άλλα τρία χρόνια. Ταυτόχρονα δίνουν πολλές παραστάσεις σε μπουάτ της Πλάκας και αλλού μαζί με τον Γιάννη Ζουγανέλη, τη Μαρία Δημητριάδη, τον Σάκη Μπουλά, την Ισιδώρα Σιδέρη κ.α. Οι τσακωμοί ξεκινούν με τον Μανώλη αρκετά ενταγμένο στο κόμμα και τη Μάρθα να προτιμά την αποστασιοποίηση. Έντονες προσωπικότητες και οι δύο, ”όταν αγρίευαν μεταξύ τους, δεν ήθελες να είσαι μπροστά”, σύμφωνα με μαρτυρία της κόρης τους! Ο Μανώλης ωστόσο εκτιμά απεριόριστα τον ανήμερο χαρακτήρα της συντρόφου του. Λέγεται πως κάποτε στο Λονδίνο η Μάρθα, έτσι ψηλή και χειροδύναμη που ήταν, άρπαξε έναν σύντροφο, που τους φερόταν άσχημα, και σχεδόν τον σήκωσε από το έδαφος! Διόλου τυχαίο ακόμα, που μετά το χωρισμό τους, για τη διευθέτηση δύσκολων υποθέσεων του, ο Μανώλης έλεγε: ”Θα στείλω τη Μάρθα καλύτερα”!

Ο χωρισμός τους επεισοδιακός και πανηγυρικός: Μια μέρα η Μάρθα μάζεψε όλα της τα πράγματα, πήρε το παιδί και του είπε το οριστικό αντίο. Έστειλε μάλιστα τη μικρή Ναταλία στους παππούδες στην Κρήτη για να γλιτώσει από τη λαίλαπα του χωρισμού των γονιών της. Επί δέκα χρόνια ο Μανώλης παρακάλαγε τη Μάρθα να ξαναφτιάξουν το σπίτι τους, αν και μέσα του ήξερε καλά πως κάτι τέτοιο δε θα συνέβαινε. Το διαζύγιο τους βγαίνει μετά από χρόνια κι εκείνη κάνει αίτηση να πάρει πίσω το δικό της επίθετο. Οι δρόμοι τους αλλάζουν, ο Μανώλης γράφει ιστορία με τον Λοΐζο και τον Ξυδάκη, η Μάρθα εμφανίζεται σε κέντρα δίπλα στον Μητροπάνο, ακόμη και σε σκυλάδικα. ”Μεγάλο σχολείο τα σκυλάδικα” θυμάμαι τώρα τη Μάρθα να μου λέει πριν λίγα χρόνια σε ένα μνημόσυνο του Μανώλη, που είχαμε συναντηθεί στο καφέ του Α’ Νεκροταφείου.

Μέσα στη δυσκολία, ωστόσο, του χωρισμού τους, τα αποθέματα αγάπης του Μανώλη για τη Μάρθα δεν στερεύουν! Αντιθέτως, τη σχεδιάζει μοναδικά: ”Σαν μια βασίλισσα τσιγγάνα που περνάει…Τρελή κι αδέσποτη παρ’όλη την αγάπη…” Το τσιφτετέλι ”Τρελή κι αδέσποτη”, μέσα από την ”Εκδίκηση της γυφτιάς” το ’78, σε μουσική του Νίκου Ξυδάκη και σε παραγωγή του Διονύση Σαββόπουλου, με τη φωνή του Νίκου Παπάζογλου, δημιουργείται γι’ αυτήν, την ατίθαση και όμορφη Μάρθα που από κοινού με τον στιχουργό βίωσαν έντονες καταστάσεις.

Λατρεύοντας τα παιδιά, που τα θεωρεί ότι πιο σπουδαίο στον κόσμο, η Μάρθα κάνει αίτηση για να διοριστεί δασκάλα σε σχολείο κι όταν το πετυχαίνει και στέκεται στα πόδια της, παίρνει τη Ναταλία στην Αθήνα. Σε ώριμη ηλικία, υπόδειγμα χαρακτήρα ανήσυχου και δραστήριου, σπουδάζει στο Εθνικό Ωδείο σύγχρονο τραγούδι και θεωρητικά, περνώντας πια στη διδασκαλία της μουσικής. Πόσοι και πόσοι σημερινοί νέοι τραγουδιστές δεν την είχαν δασκάλα! Η σχέση με τους μαθητές της είναι σπουδαία, τα δίνει όλα κυριολεκτικά κι εκείνοι την έχουν κάπως σαν δεύτερη μάνα τους. Παράλληλα την απασχολεί η μεταφυσική και η αστρολογία. Δεν σταματάει να διαβάζει και να συζητάει γι’ αυτά με τον Μανώλη, τον πρώην σύζυγο και παντοτινό της μέντορα. Εξακολουθούν, άλλωστε, ως πολιτισμένοι άνθρωποι να έχουν άριστες σχέσεις. Ενδεικτικό είναι πόσο ο Μανώλης αγαπούσε τον μουσικό Θανάση, τον νέο σύντροφο της Μάρθας, αλλά κι εκείνη τη Βάσω Αλλαγιάννη, τη γνωστή καλή συνθέτρια, συνεργάτιδα και σύντροφο, για ένα μεγάλο διάστημα, του Μανώλη.

Η Μάρθα συνταξιοδοτείται πρόωρα από τα σχολεία λόγω μιας πάθησης που παρουσιάστηκε στο δεξί της χέρι. Το παράδοξο είναι πως η εν λόγω πάθηση παύει να υφίσταται κάθε φορά που καταπιάνεται με τη ζωγραφική. Γράφει φιλοσοφικά κείμενα, ποίηση, διηγήματα, παραμύθια, εξακολουθεί να τραγουδάει, να ζωγραφίζει και να διδάσκει. Μεγάλη στιγμή στη ζωή της, όπως και στη ζωή του Μανώλη, είναι η γέννηση του εγγονού τους, του παιδιού της κόρης τους, Ναταλίας, και του ερμηνευτή Κωνσταντίνου Στεφανή.

Τα τελευταία τρία χρόνια η Μάρθα Συμεωνίδου – Ρασούλη πάλευε με τον καρκίνο που της χτύπησε την πόρτα. Στο έντερο αρχικά κι από κει σε μια σειρά θλιβερών μεταστάσεων. Το αντιμετώπιζε με εξαιρετική γενναιότητα, χιούμορ και αξιοπρέπεια. Πριν ενάμισι χρόνο περίπου μού είχε τηλεφωνήσει για να της κάνω επαφή με τον ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο. Κάτι είχε ετοιμάσει με δικές της μουσικές πάνω σε ποιήματα του. Θυμάμαι τη στενοχώρια της όταν της εξήγησα πως ο μεγαλύτερος – κατ’ εμέ – εν ζωή Έλληνας ποιητής δεν είναι πια για συνεργασίες από βιολογικής άποψης.

Το τελευταίο τρίμηνο η Μάρθα είχε καταπέσει. ”Αχ, Μανωλιό” συνήθιζε να λέει για τον Μανώλη Ρασούλη που χάσαμε ξαφνικά το 2011 στην Τούμπα της Θεσσαλονίκης. Της είχε κοστίσει πολύ ο θάνατος του. Μέχρι και ένα 24ωρο πριν ”φύγει”, η Μάρθα από το κρεβάτι του νοσοκομείου έστελνε αίτημα φιλίας στο δεύτερο προφίλ της κόρης της στο facebook! Ξημερώματα της 29ης Ιουλίου, τη νύχτα της κατακόκκινης πανσελήνου, η Μάρθα Συμεωνίδου σηκώθηκε από το κρεβάτι της, άνοιξε το παράθυρο της κλινικής και με ένα φύσημα του αέρα σκορπίστηκε σε χιλιάδες σωματίδια αστερόσκονης.

Την αποχαιρετίσαμε χθες στο Α’ Νεκροταφείο της Αθήνας, λίγοι και καλοί φίλοι δίπλα στην οικογένεια της: Ο συνθέτης Πέτρος Βαγιόπουλος, οι τραγουδιστές Δημήτρης Κοντογιάννης και Αργυρώ Καπαρού, τα αδέρφια της και τα ανίψια της, συμπαραστεκόμενοι όλοι στο βαρύ πένθος της Ναταλίας Ρασούλη και του Κωνσταντίνου Στεφανή. 

Ένα πράγμα μου άρεσε μόνο απ’ αυτό το σεμνό και λιτό ξόδι: Η σορός της Μάρθας Συμεωνίδου εναποτέθηκε λίγα μέτρα παραπάνω απ’ τον Μανώλη Ρασούλη και απέναντι ακριβώς από τον Ζαχαριάδη του ΚΚΕ. Δίπλα επίσης από τον Βασίλη Τσιτσάνη, στη ”γειτονιά” του Μητροπάνου, της Σακελλαρίου, του Διονυσίου και του Ντέμη Ρούσσου. 

Θυμάμαι τώρα κι εκείνη τη φράση του ποιητή Γιώργου Χρονά: ”Κατοικώ κοντά στο Α’ Νεκροταφείο και ακούω τα βράδια τις κραυγές αγωνίας της Κατερίνας Γώγου”. 

Θέλω να πιστεύω, έτσι, ποιητική αδεία βρε αδερφέ, πως στη ”γειτονιά” που αναπαύεται η Μάρθα δεν θα ακούγονται κραυγές και κλάματα. Μόνο τραγούδια με γέλια και μπουζουκομάνες, αφού το τραγούδι και τη μουσική αγάπησε περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο στα 71 χρόνια που πέρασε από τον κόσμο των ανθρώπων. 

Μάρθα Συμεωνίδου - Μανώλης Ρασούλης

* Το κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε την 1η Αυγούστου του 2018 στο koutipandoras.gr και αναδημοσιεύεται σήμερα στην επέτειο των εφτά χρόνων από το θάνατο της Μάρθας Συμεωνίδου.

** Ευχαριστίες στους Ναταλία Ρασούλη - Κωνσταντίνο Στεφανή. 

Review από το αφιέρωμα στον Μανώλη Ρασούλη στο Ηρώδειο 09.07.2017

Τρεις ώρες διήρκεσε η συναυλία - αφιέρωμα στον Μανώλη Ρασούλη στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών. Καλή διάρκεια δηλαδή, χορταστική που λένε, για ένα πρόγραμμα, που τo μεγαλύτερο μέρος του αποτελείτο από κοσμαγάπητα λαϊκά τραγούδια και τσιφτετέλια τέτοιας ''εμβέλειας'', ώστε αν ήταν δυνατό, ο κόσμος θα σηκωνόταν από τα καθίσματα του και θα χόρευε! Τώρα που το σκέφτομαι, στον Ρασούλη βασικά, αλλά και στους συνθέτες που τον μελοποίησαν, χρωστάμε την απενοχοποίηση της χαράς στο νεότερο λαϊκό τραγούδι, όπως και τη σπάνια ένωση του δρόμου του τσιφτετελιού με στίχους βαθύτερους ή και με στίχους έξω από τα ''επίγεια''. Τό'χε άλλωστε το χάρισμα αυτό ο στιχοπλόκος Ρασούλης!

Το Ηρώδειο ήταν γεμάτο, κάτι που μεταφράζεται σε εισιτήρια, άρα η συναυλία απ' την άποψη της εμπορικότητας ήταν άκρως επιτυχημένη. Άνθρωποι της γενιάς του Ρασούλη, αλλά και αρκετοί νεότεροι, προσήλθαν σαν σε λαϊκό προσκύνημα - μα ήταν λαϊκό προσκύνημα! - για να αποτίσουν το δικό τους φόρο τιμής σε έναν πολυσχιδή δημιουργό που άφησε το δικό του ισχυρό στίγμα στο ελληνικό τραγούδι από τη Μεταπολίτευση και μετά. Πόσο κόλλαγε η Ζυράνα Ζατέλη σε ένα ρασούλειο αφιέρωμα! Την παρακολουθούσα να εισέρχεται στο Ηρώδειο και να αναζητά τη θέση της, γυναίκα - αερικό μέσα σε πολίτες ανυποψίαστους, πλάσμα συγγενές με ότι πρέσβευε ο Ρασούλης, ακριβές μονάδες κι οι δυο τους για τον πολιτισμό μιας χώρας και του κόσμου ολόκληρου.

Ας αφήσω όμως κατά μέρος το εμπορικό κομμάτι της συναυλίας ή την παρουσία ξεχωριστών προσωπικοτήτων κι ας πάω ευθύς στο καλλιτεχνικό μέρος. 

Θεωρώ ευτύχημα την επιλογή του Θωμά Κοροβίνη να διαβάσει κείμενα του Ρασούλη από την αυτοβιογραφία του, αλλά και ένα δικό του, γραμμένο από ψυχής για τον εκλιπόντα, απ' αυτά τα ωραία κείμενα, τα συγκινησιακά φορτισμένα και με λέξεις - στολίδια, που γράφει ο Κοροβίνης. Άνετος ο Θωμάς χωρίς κανένα στόμφο μας γνώρισε για τα καλά τον Ρασούλη και έσπασε το καθεστώς των ''ακίνητων'' εισηγητών - ομιλητών, κινούμενος απ' άκρη σ' άκρη της σκηνής. Όταν μάλιστα σε κάποια στιγμή του β' μέρους της συναυλίας, ένα μικρόφωνο ξεχάστηκε ανοιχτό (ή απλά ο Κοροβίνης ξεχάστηκε), το γέλιο ήταν δεδομένο. Για να είμαι ακριβής δηλαδή, αν ο Ρασούλης ήταν εκεί με κάποιο μαγικό τρόπο, θα γελούσαν έως και τα λευκά του γένια μ' αυτό το αντικομφορμιστικό ατόπημα του φίλου και συνοδοιπόρου του! Ήταν μια από τις πιο αληθινές στιγμές της βραδιάς, αν λάβουμε σοβαρά υπ' όψιν τον αναρχικό τρόπο σκέψης του δημιουργού, για τον οποίο γινόταν το αφιέρωμα. Τα υπόλοιπα είναι καθωσπρεπισμοί και σοβαροφάνειες, που δεν έχουν ούτως ή άλλως θέση στο ρασούλειο σύμπαν. Μη μένουμε όμως σ' αυτό. Ο Κοροβίνης, επαναλαμβάνω, λειτούργησε κανονικά σαν ένας μύστης σε αρχαίο ναό που ανέλαβε με ευλάβεια να μυήσει το κοινό στο άβατο του ανθρώπου και καλλιτέχνη Μανώλη Ρασούλη. Καθώς τον παρακολουθούσα να διαβάζει τα κείμενα του, σκεφτόμουν την περίφημη ρήση του Μάνου Χατζιδάκι: Ο κόσμος νομίζει πως με ξέρει...Στην πραγματικότητα κανείς δεν με ξέρει! Τέλος πάντων, αν κάποιοι αποχώρησαν από το Ηρώδειο, παίρνοντας μαζί τους και δυο - τρία πράγματα, απ' αυτά τα υπέροχα που ακούστηκαν για τον δημιουργό, πέραν των τραγουδιών του, κι αυτό κέρδος είναι και μεγάλο μάλιστα!

Πάμε τώρα στους ερμηνευτές: Η συναυλία άνοιξε με τον Μάνο Πυροβολάκη. Εξαιρετικός! Η διακριτική χρήση της κρητικής λύρας και η δυνατή φωνή του έδωσαν με τη μία το πρωταρχικό στοιχείο της ρασούλειας ύπαρξης: Την καταγωγή του από την Κρήτη ως σημείο εκκίνησης της περιπλάνησης του στον κόσμο, από τη Θεσσαλονίκη μέχρι την Αίγυπτο και από την Αθήνα μέχρι το Ισραήλ. Εν συνεχεία, δίπλα στον Πυροβολάκη πήραν τη θέση τους η Ναταλία Ρασούλη, ο Κωνσταντίνος Στεφανής και η Αγγελική Τουμπανάκη, ερμηνεύοντας το ''Νά'μαστε πάλι εδώ, Αντρέα'', εκείνη την τραγουδάρα - προϊόν της σύμπραξης του Ρασούλη με τον Ανδρέα Μικρούτσικο από το μακρινό 1985. Όλοι γνωρίζουμε πως η μοναχοκόρη του Ρασούλη, η Ναταλία, τραγουδάει και έχει κάνει σοβαρές μουσικές σπουδές κι έτσι δεν με εξέπληξε το ότι εντυπωσιάστηκα πραγματικά από τις δυνατότητες της, αυτές μιας ασκημένης σοπράνο τραγουδίστριας. Αξιοπρεπέστατος και ο Στεφανής, ένα από τα τελευταία ''παιδιά'' του Ρασούλη, προτού ενώσει τη ζωή του μ' αυτήν της κόρης του και φτιάξουν τη δική τους οικογένεια! Η παράδοση στη μουσική, αν μη τι άλλο, συνεχίζεται και ο ίδιος ο Ρασούλης χαμογελά ευτυχισμένος κάπου από το υπερπέραν.

Δεν θα πω το ίδιο ωστόσο και για την Αγγελική Τουμπανάκη. Οι διασκευές της στα τραγούδια του Ρασούλη μού φάνηκαν σαν χιψτεριές που δεν είχαν καμία θέση στο όλο κλίμα της βραδιάς. Προσοχή: Δεν λέω η φωνή της, η οποία είναι εντελώς ιδιαίτερη και από μόνη της αποτελεί πρόταση. Αναφέρομαι πιο πολύ σε κομμάτια που κυριολεκτικά σκότωσε, σαν τις ''Νταλίκες'' - μέχρι φυσικά να ''μπει'' η καθαρόαιμη λαϊκή ερμηνεύτρια Σοφία Παπάζογλου - κυρίως όμως το ''Γύφτισσα τον εβύζαξε'' του Μάνου Λοΐζου, που ενώ το έπιασε όπως του έπρεπε και σχεδόν ξέχασα τη θρυλική ερμηνεία της Αλεξίου (κάτι που εκτίμησε δεόντως και σύσσωμο το κοινό της), εν συνεχεία το έκανε λάτιν με κάτι ''τιπιντίμ - ταπαντάμ'', που προσωπικά μου έφεραν αμηχανία μεγάλη, λες κι είχαμε τη Μούσχουρη στο ''Κονσέρτο για μια φωνή'' του Saint Preux...Ίσως η Τουμπανάκη ως άποψη έστεκε σε ένα αφιέρωμα στον Ρασούλη σε κάποια μουσική σκηνή, όχι όμως για κάτι τόσο ''μεγάλο'', όπως ήταν το Ηρώδειο. Και για να το πω αλλιώς, θες την Τουμπανάκη με τις λούπες της και τα φωνητικά της, καλά κάνεις, φτιάξε όμως ένα αφιέρωμα ανάλογο απ' την αρχή ίσαμε το τέλος, φτάσ'το στα άκρα, πρόσθεσε κι άλλους νέους καλλιτέχνες τέτοιου ύφους και πειραματισμών. Διαφορετικά, όπως και συνέβη κατά την ταπεινή μου γνώμη, η παρουσία της δίπλα στην Ελένη Βιτάλη, στη Σοφία Παπάζογλου ή στον Θοδωρή Κοτονιά, έμοιασε σαν τη μύγα μες το γάλα, σαν ηχητική παραφωνία. Δεν κατάλαβα, η Τουμπανάκη ήταν η ''αντεργκράουντ'', να την πω έτσι, πρόταση στο σύνολο του αφιερώματος; Μα ''αντεργκράουντ'' ήταν και είναι από μόνος του ο Μανώλης Ρασούλης, δεν χρειάζεται πια να ξεφεύγουμε τόσο από κάποιες ''παραδόσεις'' εν είδει πρωτοπορίας κ.λπ. Εμένα αυτή είναι η γνώμη μου και δεν έχω κανένα πρόβλημα μη χαρακτηριστώ οπισθοδρομικός ή συντηρητικός...

Ο Θοδωρής Κοτονιάς, απ' την άλλη, αποτέλεσε την πιο επιτυχημένη διανομή στο cast των νεότερων ερμηνευτών. Μεγάλος καλλιτέχνης είναι αυτός, ιδιαίτερος τραγουδιστής και τραγουδοποιός. Κι αν οι δρόμοι μας χώρισαν κάποτε, όπως γίνεται με όλους τους ανθρώπους, με τον Κοτονιά μας συνδέουν πολλά ωραία να ενθυμούμαστε όποτε βρισκόμαστε: Αυτός και το προ 10ετίας συγκρότημα του, τα Μακρινά Ξαδέρφια, ήταν η backing band στο ντοκιμαντέρ μου για το Κύτταρο και την ελληνική ροκ σκηνή των 70s. Με τον Κοτονιά, επίσης, έχουμε συνυπογράψει το μοναδικό τραγούδι που υπάρχει στη δισκογραφία με δικούς μου στίχους: Το ''Σαν παλιό βινύλιο'', με αφορμή το ντοκιμαντέρ για το Κύτταρο, που ερμήνευσε η Λήδα. Ας προσπαθήσω παρόλα αυτά να είμαι αντικειμενικός τώρα, λέγοντας πως τα τραγούδια του Νίκου Παπάζογλου με τους στίχους του Ρασούλη ταιριάζουν πάρα πολύ στη φωνή του. Γνωρίζοντας ακόμη πως ο Κοτονιάς έχει καλοχωνεμένα μέσα του ακούσματα σαν των Wishbone Ash, των Sweet Smoke και των Ten Years After μαζί με Θ. Παπακωνσταντίνου, Σ. Μάλαμα και, κυρίως, Ν. Παπάζογλου, συνειδητοποίησα πόσο πατούσε φωνητικά και ερμηνευτικά στις αντίστοιχες ερμηνείες του Παπάζη. Το ίδιο δεν είπα μόνο εγώ, αλλά ακούστηκε και στα πηγαδάκια αμέσως μετά το τέλος της συναυλίας. Ευτυχώς πάντως που η συναυλία έγινε στην καρδιά του καλοκαιριού, διότι αν γινόταν άνοιξη, δεν θα ήταν παράξενο να τα μάζευε και νά'φευγε τρομαγμένος από τα πλήθη στις κερκίδες του Ηρωδείου! Τέτοιος ιδιοσυγκρασιακός καλλιτέχνης είναι αυτός! 

Θα είμαι αυστηρός με τον Μπάμπη Στόκα, όμως! Εδώ σηκώνει συζήτηση το πράγμα! Καταρχάς τι δουλειά είχε ο Στόκας σε ένα αφιέρωμα στον Ρασούλη, τη στιγμή που έλαμψαν δια της απουσίας τους ο Καρελάς, ο Θεοχαρίδης, ο Σαρρής και ο Κοντογιάννης; Δεν θα πω η Αλλαγιάννη, ο Ξυδάκης, ο Περίδης και η Αλεξίου, διότι γνωρίζω από διοργανώσεις συναυλιών τη δυσκολία τού να μαζευτούν οι διάφοροι guests. Ερωτώ, λοιπόν, ο Στόκας επιλέχθηκε με καλλιτεχνικό ή εμπορικό κριτήριο; Για το πρώτο έχω τις επιφυλάξεις μου. Μπορεί να θεωρείται από πολλούς μεγάλος ερμηνευτής (για μένα όχι), χθες ωστόσο άκουσα έναν βραχνοκόκορα να ισοπεδώνει κυριολεκτικά και με ανόρεκτη διάθεση τα πλέον δημοφιλή τραγούδια του Ρασούλη, όπως το ''Στη ρωγμή του χρόνου'', το οποίο αδημονούσα να ακούσω με τη φωνή του Κοτονιά. Μπορεί ο άνθρωπος να είχε κρυώσει, να είχε κλείσει ο λαιμός του κοινώς, οπότε εκεί πάω πάσο, αν κι εγώ άμα ήμουν στη θέση του δε θα έβγαινα να τραγουδήσω μπροστά σε τόσο κόσμο. Για το δεύτερο, τώρα, εκεί κι αν έχω επιφυλάξεις! Ο Στόκας, όχι φυσικά με τους Πυξ Λαξ, οι οποίοι στην τελική έχουν γράψει τη δική τους ιστορία, αλλά με το φλερτ του με τα ριάλιτι και το πιο κενό mainstream του καιρού μας, έχει κόψει δεσμούς με την αισθητική και το πνεύμα του Ρασούλη. Κι αν ακόμη χρόνια πριν είχε κυκλοφορήσει διπλό live CD, στο οποίο έμπλεκε τον Άσιμο με τον Μουσαφίρη και τον Μίκη Θεοδωράκη με τον Βοσκόπουλο, εμένα αυτό δε μου λέει τίποτα ή μάλλον μου λέει πολλά: Τη λογική του ''ο καλός ο μύλος όλα τα αλέθει'', ''Πάρε νά'χεις'' κ.λπ., πράγματα δηλαδή που ιδεολογικώς με βρίσκουν αντίθετο. Μπορεί να λέω και άστοχα πράγματα, αν υποτεθεί πως το κοινό σχεδόν τον αποθέωσε με το που εμφανίστηκε στη σκηνή, επομένως το τι κάθομαι και γράφω εγώ τώρα δεν έχει ιδιαίτερη σημασία. Πάμε παρακάτω!

Είναι δυνατόν δηλαδή να πλασάρεται ως το ''μεγάλο όνομα'' της συναυλίας ο Στόκας και η καρδιά σου να ευφραίνεται με την ερμηνεία του Πέτρου Βαγιόπουλου, ενός συνθέτη και όχι τραγουδιστή; Κι όμως ο Βαγιόπουλος με συγκίνησε πολύ, ανήκοντας στους δημιουργούς εκείνους που καταφέρνουν να χρωματίζουν με την ακατέργαστη φωνή τους τα δικά τους τραγούδια! Βαθιά υπόκλιση στην Ελένη Βιτάλη που τον παρουσίασε στο κοινό με τα πιο θερμά λόγια, προτού ενώσουν μαζί και με τους άλλους ερμηνευτές τις φωνές τους στο εμβληματικό τραγούδι ''Πότε Βούδας, πότε Κούδας'', που μας κληροδότησαν από κοινού ο Ρασούλης και ο Βαγιόπουλος! 

Η Σοφία Παπάζογλου εξακολουθεί να είναι η πιο σημαντική νεότερη λαϊκή ερμηνεύτρια ως άμεσος συνδετικός αρμός με φωνές σαν της Πόλυς Πάνου και της Καίτης Γκρέυ. Κάθε φορά που τη βλέπω και την ακούω live νομίζω ότι επαναλαμβάνομαι στα κείμενα μου, η αλήθεια είναι όμως πως η Παπάζογλου, η οποία διαθέτει και μία ανθηρή προσωπική δισκογραφία, θα άξιζε μεγαλύτερης προβολής και επικοινωνίας της τέχνης της! Ας είναι! Θεωρώ τη συμμετοχή της στο αφιέρωμα στον Ρασούλη ιδιαίτερα τιμητική, όχι μόνο για την ίδια, αλλά και για το αφιέρωμα καθαυτό. 

Η Βιτάλη πάλι αν κι έχει τραγουδήσει ελάχιστα τραγούδια του Ρασούλη σε α' εκτέλεση, αποτέλεσε, όπως ήταν αναμενόμενο, το κλου της βραδιάς! Σε μεγάλη ερμηνευτική φόρμα απέδωσε τα πιο καθαρόαιμα λαϊκά κομμάτια από τη συνεργασία του Ρασούλη με τον Χρήστο Νικολόπουλο. Γνωρίζοντας πόσο αγαπά τη μπαλάντα ''Νιώσε με'', περίμενα να την ακούσω με τη δική της φωνή και όχι με του Μπάμπη Στόκα, μας αποζημίωσε ωστόσο γενικά με την όλη παρουσία της στο αφιέρωμα, την εξωστρεφή της διάθεση 

και μερικά συγκινητικά ντουέτα της με τη Ναταλία Ρασούλη στα τραγούδια πάντα του Μανώλη! Μεγάλη στιγμή η απόδοση της Βιτάλη στο ''Όλα σε θυμίζουν'' του Λοΐζου με την ερμηνεύτρια να κοιτάζει ψηλά στον ουρανό και να επικαλείται το όνομα του στιχουργού. 

Η συναυλία έλαβε τέλος λίγο μετά τα μεσάνυχτα με όλο το καλλιτεχνικό επιτελείο επί σκηνής στο ''Αχ Ελλάδα σ' αγαπώ'', τραγούδι - σήμα κατατεθέν πια του Ρασούλη και της Βάσως Αλλαγιάννη για μια ολόκληρη χώρα που δοκιμάζεται, μα δεν το βάζει κάτω. Αυτό ήταν και το βαθύτερο νόημα, πιστεύω, ενός αφιερώματος στον Μανώλη Ρασούλη, η πίστη σε δημιουργούς που δεν ξεχνιούνται και ούτε πρόκειται να ξεχαστούν, η δική μας στάση απέναντι σε ανθρώπους που χάρισαν απλόχερα στην κοινωνία την τέχνη τους και την ευρύτερη φιλοσοφία τους για το θαύμα της ζωής. Τέσσερις λέξεις μόνο: Αχ Μανώλη σ' αγαπώ! Από κει και πέρα, τα αφιερώματα γίνονται και εναπόκεινται στην κρίση του κοινού. Σημασία έχει όμως ότι γίνονται!

* οι φωτογραφίες του post είναι από την πρόβα τζενεράλε της συναυλίας

από-τη-δεύτερη-παράσταση-αφιέρωμα-στον-μανώλη-ρασούλη-στο-ρυθμός-stage

Ο Παντελής Θεοχαρίδης, η Βάσω Αλλαγιάννη και η Ναταλία Ρασούλη τραγουδούν Μπαίνουμε στον Υδροχόο και το ''Ρυθμός Stage'' καίγεται στην κυριολεξία. Βέβαια, δεν μας μπήκε πολύ καλά ο Υδροχόος φέτος - ακούω ότι πολύς κόσμος τσακώνεται τελευταία -, αλλά κι αυτό μεσ' στο παιχνίδι της ζωής είναι. Εμείς πάντως, όσοι βρεθήκαμε το βράδυ του Σαββάτου στη δεύτερη παράσταση - αφιέρωμα στον Μανώλη Ρασούλη, τα περάσαμε περίφημα! 

Τον Γιώργο Σαρρή, τον ''εθνικό μας νταλικέρη'', όπως τον έλεγε ο Μανώλης Ρασούλης, δεν τον είχα ξαναδεί live. Η ερμηνεία του στις Νταλίκες των Χρήστου Νικολόπουλου - Μ. Ρασούλη, που γύριζε μεσ' στο κεφάλι μου από τα παιδικά μου χρόνια, σίγουρα ήταν μια μεγάλη στιγμή της βραδιάς!

Για τους φαν του Ρασούλη, αν και η λέξη φαν ίσως να αδικεί τους ανθρώπους που αγαπούν το έργο του, η Βάσω Αλλαγιάννη ήταν και είναι μία εμβληματική δημιουργός, ταυτισμένη απόλυτα με την πορεία του. Πόσο συγκινητικό να βλέπεις στην οθόνη τον Μανώλο και τη Svarno να τραγουδούν το Αχ Ελλάδα σ' αγαπώ στους Αγώνες Ελληνικού Τραγουδιού Κέρκυρας του Μάνου Χατζιδάκι και αμέσως μετά το βίντεο να ζωντανεύει με τον Θεοχαρίδη και την κόρη Ρασούλη δίπλα στην Αλλαγιάννη!

Ομοίως συγκινητική ήταν και η Νένα Βενετσάνου στο κείμενο της για το υπό ποιες συνθήκες γνώρισε τον Ρασούλη κάποτε στην Κρήτη, για τη μετέπειτα σχέση που απέκτησαν και φυσικά για τη συνεργασία τους σε ένα μοναδικό τραγούδι.

Το συγκεκριμένο τραγούδι, το Η μαμά μου η αγορά, σε μουσική Πέτρου Βαγιόπουλου και στίχους Μ. Ρασούλη, η Βενετσάνου το ερμήνευσε με την ορχήστρα χωρίς πρόβα και χωρίς να κοιτάει καθόλου το χαρτί με τους στίχους (εν ολίγοις, στη photo διαβάζει ακόμη το δικό της κείμενο).

Γιώργος Γαβαλάς, respect! Μέρος της ιστορίας του ελληνικού rock κι αυτός, συνεργάτης του Μανώλη Ρασούλη, ένας καλλιτέχνης έξω από κάθε κύκλωμα, κανονικός Χέβι-Ματαλάς, όπως τον αποκαλούσε ο στενός φίλος του.

Τον Γαβαλά πετύχαινα καμιά φορά να παίζει στο δρόμο, στην Αρεοπαγίτου, κάτι που έχει χρόνια να συμβεί, γι' αυτό και χάρηκα που τον ξανάδα και θυμηθήκαμε τη συμμετοχή του στο Ζωντανοί στο Κύτταρο - Σκηνές Ροκ.

Εδώ με το γλυκύτατο και ταλαντούχο πλάσμα που ακούει στο όνομα Μαρία Κώτη, που είναι η τραγουδίστρια των Χαΐνηδων και που μαζί με τον Ζαχαριουδάκη μάγεψαν το κοινό του ''Ρυθμός Stage'', κανονικά όμως!

Αγαπημένη και πολύτιμη Νένα Βενετσάνου, σε λίγες εβδομάδες γίνομαι 40 ετών και η γνωριμία μας θα συμπληρώσει 25 ολόκληρα χρόνια! Τη γνωρίζω παιδιόθεν, που λένε!

Αλλά και η Ναταλία Ρασούλη αισθάνθηκε ιδιαίτερη τιμή που η κορυφαία ερμηνεύτρια την τίμησε με το να ανταποκριθεί στην πρόσκληση της, να έρθει και να τραγουδήσει το μοναδικό τραγούδι της με στίχους του πατέρα της! Αν και πολύ θα το ήθελα να παρακολουθήσω την τρίτη και τελευταία παράσταση - αφιέρωμα στον Μανώλη Ρασούλη το ερχόμενο Σάββατο (θα εμφανιστούν οι Παντελής Θεοχαρίδης, Λιζέτα Καλημέρη, Πέτρος Βαγιόπουλος, Σπύρος Γραμμένος και οι Magic de Spell), δε θα μπορέσω καθώς θα βρίσκομαι στη Λαμία για ακόμη μία προβολή του ντοκιμαντέρ για τη Γώγου. 

* οι photos του post είναι της Έλλης Ρουμπέν και δικές μου.

χθες-στην-πλατεία-κλαυθμώνος-υπέρ-πολιτισμού

Φτάνοντας στην πλατεία Κλαυθμώνος χθες κατά τις 8 το βράδυ συνειδητοποίησα πως είχα χάσει την κοινή εμφάνιση των φίλων, Σπύρου Γραμμένου και Πάνου Μουζουράκη.

 Πρόλαβα όμως τον Παντελή Θαλασσινό επί σκηνής να ερμηνεύει το Ανάθεμα σε. Να σημειωθεί ότι ο Θαλασσινός ανήκε στα μεγάλα ονόματα της διοργάνωσης που ήρθαν σεμνά και ταπεινά χωρίς καν να απασχολήσουν τα ΜΜΕ. Το λέω αυτό για τον Θηβαίο που από χθες μόνο τη φωτογραφία του έβλεπα σε όλα τα sites, ενώ τελικά ήταν ο μόνος που δεν ήρθε!

Οι GaSTarbEITeP με τον υπερκινητικό τραγουδιστή τους σε απρόβλεπτες διασκευές, όπως στον Εφιάλτη της Περσεφόνης των Μ. Χατζιδάκι - Ν. Γκάτσου, ήταν σίγουρα μια ευχάριστη έκπληξη!

Να και η Ναταλία Ρασούλη με τον Κωνσταντίνο Στεφανή, σύντροφοι στη ζωή και στην τέχνη. Πολύ τ' αγαπάω αυτά τα δύο παιδιά!

Κι εδώ η άρτι αφιχθείσα Μαρίζα Κωχ με φίλους. Δίπλα της, στ' αριστερά, η Παναγιώτα Ανδριανοπούλου, που έτρεξε όλη τη συναυλία.

Συγκλονιστική η Μάνια Παπαδημητρίου στον Μονόλογο του Άνεργου Ηθοποιού. Το κείμενο αυτό έπρεπε να βγει σε μπροσούρα και να μοιραστεί παντού!

Η Νατάσσα Παπαδοπούλου, σύντροφος του αείμνηστου Πάνου Τζαβέλλα, προξένησε ρίγη συγκίνησης τραγουδώντας το Ξυπνήστε που κάποτε χάλαγε κόσμο στη μπουάτ Λήδρα μα και που σήμερα παραμένει επίκαιρο. Ο στίχος, π.χ., Κι αν φύγανε οι Γερμανοί, ήρθαν οι Αμερικανοί, τώρα ακούστηκε Κι αν φύγαν οι Αμερικανοί, ξανάρθανε οι Γερμανοί!

Με τη Νατάσσα Παπαδοπούλου και τον μουσικό της σύμπραξε η Μάνια Παπαδημητρίου και το αποτέλεσμα ήταν αρκούντως επαναστατικό!

Όχι βέβαια ότι ήταν λιγότερο επαναστατική η Ναταλία Ρασούλη.

Ο πολιτισμός είναι η μόνη αντίσταση στον φασισμό, είπε και ο κόσμος ξέσπασε σε χειροκροτήματα.

 Όταν μάλιστα τραγούδησαν με τον Κωνσταντίνο Στεφανή το Αχ Ελλάδα σ' αγαπώ της Αλλαγιάννη και του πατέρα της, εκεί έγινε το...σώσε!

Το ζεύγος Αλλαμανή, η Παναγιώτα Ανδριανοπούλου και ο δημ/φος Γιώργος Αλλαμανής παρακολουθούν τη ροή της συναυλίας.

Η Μαρίζα Κωχ και το team της περιμένουν τη σειρά τους: δίπλα της από δεξιά η κρουστή Τζένη Ντούρου, ο ηλεκτρικός κιθαρίστας Νίκος Πιτλόγλου και ο ακουστικός κιθαρίστας Ηλίας Βαμβακούσης.

Καιρό είχα να δω και τον Θέμο Σκανδάμη, πραγματικά έναν από τους πιο ενδιαφέροντες τραγουδοποιούς που διαθέτουμε.

Δεν ξέρω γιατί, αλλά ο Σκανδάμης έχει πολλά φρανκζαπικά στοιχεία στα τραγούδια που φτιάχνει, ένας συνδυασμός σύνθετων αρμονιών και ανατρεπτικού χιούμορ. Τραγούδησε ωστόσο και τον Πόλεμο Χαρακωμάτων, ένα τραγούδι που πολύ μου αρέσει από το κοινό cd του με τη Φριντζήλα.

 Ο Νίκος Πιτλόγλου, ο συνθέτης και πιανίστας Γιάννης Ιωάννου που απλά παρευρέθηκε και η ερμηνεύτρια Καλλιόπη Βέττα.

Η Καίτη Κουλλιά με τη Μαρίζα Κωχ. Για την ιστορία, η πρώτη φορά που η Κουλλιά εμφανίστηκε στη δισκογραφία ήταν το 1992 στη Διπλή βάρδια της Κωχ.

Η Μαρίζα Κωχ με τον Ορφέα Περίδη - υπέροχο ενσταντανέ!

Ο γράφων, ο Θέμος Σκανδάμης και ο Ηλίας Βαμβακούσης.

Το πολυφωνικό σχήμα ΧΑΟΝΙΑ ερμήνευσε - τι άλλο; - πολυφωνικά ηπειρώτικα.

Πως θα ήθελα μαζί τους μια σύμπραξη, μου έλεγε η Μαρίζα λίγο πριν βγει στη σκηνή. 

Αντικειμενικά, το τραγούδι της Μαρίζας Κωχ ήταν η πιο ταιριαστή νότα στη βραδιά όλη. 

Γι' αυτό σου λέω πάμε χέρι-χέρι στο Σύνταγμα μαζί με τα παιδιά, εκεί όπου κανείς τον άλλον δεν τον ξέρει, μα εκεί είναι που χτυπάει η καρδιά...

Η Κωχ είναι υπεράνω κριτικής, μου σχολίαζε ο Αλλαμανής, αφού πρόκειται για γυναίκα-σύμβολο πια!

Η Καίτη Κουλλιά με το συγκρότημα της ακολούθως ξεκίνησε με τον Ωκεανό, το πλέον ραδιοφωνικό κομμάτι της σε μουσική και στίχους του Γιώργου Φραντζολά από την Κομοτηνή.Πρώτη φορά το άκουγα live. Όμορφη εκτέλεση!

Κουλλιά όμως χωρίς νησιώτικη παράδοση δε γίνεται! Μας αποζημίωσε με τραγούδια από την Ικαρία και την Κάλυμνο!

 Ο Λόλεκ στα αριστερά και ο Περίδης στα δεξιά περιμένουν κι αυτοί τη σειρά τους.

Μπράβο του τού Περίδη, πάντως! Ένα πρόβλημα με τη μέση του δεν του επιτρέπει να κρατάει κιθάρα για λίγο καιρό. Ήρθε όμως και τραγούδησε α καπέλα ένα απ' τα πιο αγαπημένα κομμάτια του!

Ο Ηλίας Βαμβακούσης με τον Λόλεκ.

Κι αφού αρχικά η χορευτική διάθεση κατέκτησε το κοινό μέσω Νίκου Οικονομίδη και των παραδοσιακών μουσικών του, το ξεσάλωμα συνεχίστηκε α λα ιταλικά με τους Encardia σε σύμπραξη με την Καλλιόπη Βέττα και την Καίτη Κουλλιά. 

Άκρως επικοινωνιακός χαρακτηρίστηκε και ο Ηλίας Βαμβακούσης με τα τραγούδια του, όπως επίσης και με τη διασκευή του στους Πρωθυπουργούς του Μάρκου Βαμβακάρη.

Το σχήμα αυτό δεν το γνώριζα. Πρόκειται για τους Γιώργο Λυκούρα & Ο Πάπυρος του κ. Fackelman. Παίζουν ένα κράμα παράδοσης, έντεχνου και jazz, το οποίο μου θύμισε το συγκρότημα Σπείρα πού'χαν βγάλει κάποτε δίσκο στον χατζιδακικό Σείριο.

Τελευταίος καλλιτέχνης που είδα λίγο πριν το τέλος της συναυλίας ήταν ο φίλος μου ο Λόλεκ. Τραγούδησε με τη στιβαρή παρουσία του τον Μάρκο και φυσικά το Δεν αρκεί. Ακολούθησαν οι ElektroBalkana, αλλά έπρεπε να προλάβω το τελευταίο μετρό και τους έχασα. Η επόμενη προγραμματισμένη αντιφασιστική συναυλία έχει δρομολογηθεί για τα τέλη του μήνα, αλλά εγώ μάλλον θα βρίσκομαι στο εξωτερικό τότε. Εννοείται και εξυπακούεται κάθε βοήθεια μου επί της διοργάνωσης έστω κι από μακριά. Γι' αυτό υπάρχει το internet άλλωστε!