Για τη χαμένη τιμή της Anna Wich

Ήταν Γερμανίδα. Όμορφη, μαλλιά και μάτια ανοιχτόχρωμα. Μιλούσε ελληνικά σπαστά. Όταν εγώ τη γνώρισα αρχές του 1990 φορούσε συνήθως πολύχρωμα ριγέ παντελόνια και εμπριμέ ολόσωμα φορέματα. Στο διαμέρισμα της στους πρόποδες του Λυκαβηττού διατηρούσε το μικρό της φωτογραφικό εργαστήριο. Χιλιόμετρα negative είχαν κοπεί από τα χέρια της προτού οι τελικές κόπιες αμέτρητων ταινιών να φτάσουν στις αίθουσες. Σε εμάς, στους φοιτητές, δεν έπαιρνε λεφτά. Περνούσε άλλωστε αρκετό χρόνο μαζί μας εισάγοντας μας στον σκοτεινό θάλαμο επεξεργασίας και εμφάνισης του φιλμ. Ομολογώ ότι τη βαριόμουν την όλη διαδικασία. Προτιμούσα να είμαι μέλος της παρέας της σε καφενεία πέριξ των Εξαρχείων. Εκεί που μια μέρα, μεθυσμένη από ούζο, την είδα να κλαίει για τα εγκλήματα των προγόνων της σε βάρος της ανθρωπότητας. Μιαν άλλη φορά, πάλι ζαλισμένη από αλκοόλ, την άκουσα να τραγουδάει με τη χαρακτηριστική προφορά της το ''Σ'τό'πα και σ'το ξαναλέω'' και την ''Περιπλανώμενη ζωή'' του Τσιτσάνη. Υποστήριζε πως αν ο Φασμπίντερ είχε γνωρίσει τη Μπέλλου, αυτήν θα έβαζε στη ''Χρονιά με τα 13 φεγγάρια'' του και όχι τους Roxy Music, όσο κι αν διαφωνούσα μαζί της τότε ως φανατικός, ξενομανής περισσότερο, παρά ροκάς. Κι ας υπήρξε η ίδια παιδί των λουλουδιών, η Lady Jane των Rolling Stones, που έφαγε με το κουτάλι τα προοδευτικά κινήματα των 60s και τα αρτίστικα κοινόβια.

Κάποτε που μπαινόβγαινα καθημερινά στο στούντιο της, αφού έκανε την κοπή αρνητικού στο σπουδαστικό ταινιάκι μου, άνοιξα γαϊδουρινά το ψυγείο της και έφτιαξα έναν παγωμένο φραπέ δίχως να τη ρωτήσω αν θα ήθελε κι εκείνη έναν, ντάλα καλοκαίρι. Μου το κράτησε...Ερχόταν στη σχολή και επιδεικτικά με προσπερνούσε χωρίς να μου μιλάει, ασχέτως αν συνέχισε να δουλεύει το ταινιάκι μου. Όταν τα ''βρήκαμε'', χαμογέλασε - θυμάμαι - και μου είπε πως δεν κρατάει πολύ ο θυμός της με αγόρια που έχουν μακριά μαλλιά.

Τα χρόνια περνούσαν. Χαθήκαμε. Όταν στην ελληνική τηλεόραση προβλήθηκε κάποια στιγμή ο ''Ένας ερωδιός για τη Γερμανία'', η τελευταία ταινία του Σταύρου Τορνέ, την ''έγραψα'' σε VHS βιντεοκασέτα για δύο λόγους: για να μελετήσω την άγνωστη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι και, κυρίως, για να ''διασώσω'' τη μορφή της δασκάλας μου, να την ''κλείσω'' στο αρχείο μου. Διότι, αυτή ήταν η ορνιθολόγος στην ταινία του Τορνέ που στηλίτευε την εκπόρνευση της τέχνης δίχως ίχνος διδακτισμού και σοβαροφάνειας. Πλέον είμαι σίγουρος πως ο Τορνές από τη μορφή της εμπνεύστηκε και έκανε έναν ερωδιό από τη Γερμανία σημείο αναφοράς και τίτλο της ταινίας του.

Το ''Πού νά'σαι τώρα Άννα'' το πρωτάκουσα μέσα σε ταξί συνοδεία κοινού μας φίλου. Ήταν η πρώτη φορά ίσως που δάκρυζα με τη φωνή του Νταλάρα. Μήπως και με τραγούδι γενικότερα; ''Πραγματικά, πού να είναι η Άννα, πού να πήγε;'' γύρισα και ρώτησα τον φίλο. Την ίδια μέρα είχαμε μάθει πως η Anna Wich άφησε την τελευταία της πνοή σε ηλικία 48 ετών, χτυπημένη από τον καρκίνο. Η σορός της μεταφέρθηκε στη Γερμανία, τη χώρα της, που αγαπούσε και έμοιαζε να μισούσε παράλληλα.

Το ντοκιμαντέρ που έφτιαξε το 2013 ο σύντροφος της, σκηνοθέτης Σταύρος Καπλανίδης, είναι ένας φόρος τιμής στη μνήμη αυτής της γυναίκας που πρόσφερε πολλά στον ελληνικό κινηματογράφο και που πάνω απ' όλα αγάπησε την Ελλάδα με τον δικό της φιλοσοφημένο τρόπο. Δεν ξέρω πως θα αντιδρούσε με ένα ναζιστικό μόρφωμα μεσ' στο Κοινοβούλιο. Ήταν πολύ ευαίσθητη η Άννα για να το αντέξει, ενδεχομένως περισσότερο ευαίσθητη κι από ''ορίτζιναλ'' Έλληνες που έχασαν προγόνους τους σε κάποιο εκτελεστικό απόσπασμα. Για μένα, από τον πρόωρο και άδικο θάνατο της κι ύστερα, ο σκοτεινός θάλαμος έγινε ακόμη πιο σκοτεινός. Το εργαστήρι φωτογραφικής τέχνης μετατράπηκε σε προθάλαμο για τον Παράδεισο, το μαύρο τούνελ που λένε ότι στο βάθος του περιμένει τους περιπατητές του ένα άπλετο φως. Γαλήνιο. Όπως ήταν η ίδια.

το-ξεκίνημα-του-νέου-blog-μου-στην-ηλεκτρονική-LIFO

Ο Στάθης Τσαγκαρουσιάνος της LIFO μού έκανε πρόταση συνεργασίας, να ξεκινήσω το δικό μου καινούργιο blog στην ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας με όποιο τίτλο και θεματική επιθυμώ. Κατά πρώτον, τον ευχαριστώ πολύ και, κατά δεύτερον, πράγματι, μ' ενδιαφέρει, όχι φυσικά για αυτοπροβολή - υπάρχω άλλωστε επαγγελματικά στον Τύπο από το 1999 -, αλλά για να δίνεται ένα επιπλέον βήμα σε καλλιτεχνικά events και πρόσωπα που εγώ χαρακτηρίζω σημαντικά. Ακόμη κι αν αυτά τα πρόσωπα δεν είναι πια εν ζωή. Όπως συνέβη με τη φωτογράφο και δασκάλα μου, Anna Wich, η οποία είναι το θέμα του πρώτου post. Αφορμή, η προβολή του ντοκιμαντέρ που έφτιαξε στη μνήμη της ο Σταύρος Καπλανίδης και που θα προβληθεί αυτή την Τετάρτη, 22 Μαΐου, στο Ινστιτούτο Ghoette. Τίτλος του blog, Προσκλητήριο Νεκρών. Καλή αρχή, λοιπόν, και καλά διαβάσματα! Εδώ το link με το blog μου στη LIFO και το εναρκτήριο post:

http://www.lifo.gr/team/prosklitirio_nekron/38388

ο-ερωδιός-πέταξε-οριστικά-για-τη-γερμανία

Κάτι η ξαφνική υποτασική λιποθυμία μιας νεαρής κοπέλας από το κοινό, κάτι το overdose από τις προηγηθείσες ταινίες της Agnes Varda, ήταν αρκετά χτες βράδυ ώστε να μείνουμε στην αίθουσα περίπου εφτά άτομα και να παρακολουθήσουμε την τελευταία ταινία του Σταύρου Τορνέ. Ο Ένας ερωδιός για τη Γερμανία γυρίστηκε το 1987, ένα χρόνο πριν ο Τορνές φύγει από τη ζωή, και αποτέλεσε σαφώς την ύστατη απόπειρα του δημιουργού για δημιουργία ενός πιο βατού κινηματογράφου. Στον ρόλο της Γερμανίδας ορνιθολόγου που οι φτωχοδιάβολοι ήρωες της ταινίας προσπαθούν να κάνουν την τύχη τους, πουλώντας της έναν βαλσαμωμένο ερωδιό, ήταν η Άννα Βήχ.

Συγκινήθηκα αφάνταστα που είδα ξανά στη μεγάλη οθόνη την αγαπημένη δασκάλα και φίλη από τα χρόνια της σχολής κινηματογράφου. Την Άννα Βήχ τη συναντούσαμε τελετουργικά σχεδόν, μυστικά θα έλεγε κανείς, μέσα στον σκοτεινό θάλαμο με το χαρακτηριστικό κόκκινο φως, όπου και μας μάθαινε τις διαδικασίες εμφάνισης και τυπώματος του φιλμ.

Η Άννα Βήχ συμβόλιζε την ελευθερία, όχι στη Βρέμη του ομότιτλου φασμπιντερικού θεατρικού δράματος, αλλά στα Εξάρχεια. Πόσο μού άρεσε που σε κάθε εμφάνιση της μέσα στην ταινία του Τορνέ τη συνόδευαν το όμποε, το μαντολίνο και το πιάνο του Μάνου Χατζιδάκι.

Ο σκοτεινός θάλαμος μετά τον άδικο θάνατο της Άννας- ήταν μόνο 48 ετών- σκοτείνιασε ακόμη περισσότερο. Από εργαστήρι φωτογραφικής τέχνης έγινε ξαφνικά προθάλαμος για τον Παράδεισο, το μαύρο τούνελ που λένε ότι στο βάθος του περιμένει τους υποψήφιους περιπατητές του ένα άπλετο φως. Κόκκινο κι αυτό.

Είμαι σίγουρος πως ο Τορνές απ' τη μορφή της εμπνεύστηκε και έβαλε έναν ερωδιό, το πιο όμορφο πτηνό, μέσα στο σενάριο και τον τίτλο της ταινίας του. Η παρουσία της Άννας Βήχ υπήρξε καταλυτική ώστε η εκπόρνευση της τέχνης, δηλαδή το θέμα του φιλμ ουσιαστικά, να μην έχει κανένα ίχνος διδακτισμού, όπως και σοβαροφάνειας.

Σαν τύχει και μπω ξανά σε σκοτεινό φωτογραφικό θάλαμο, ασυναίσθητα ρωτώ: Μην είδατε την Άννα; Κανείς δε δύναται ν' απαντήσει πλέον. Ίσως αν ρωτούσα: Ζεί ο βασιλιάς Αλέξανδρος...

Ας είναι! Η Άννα Βήχ γεννήθηκε στη Φραγκφούρτη, περιπλανήθηκε στην Ευρώπη, γαλουχήθηκε με τα προοδευτικά κινήματα του ΄60 και στο τέλος ρίζωσε για τα καλά στην Ελλάδα, ασκώντας τη σημαντική τέχνη της και αγαπώντας τους ανθρώπους γύρω της. Κάποιος την είδε, λέει, να μελετάει ακόμη τον Αριστοτέλη, να πηγαίνει στον Επιτάφιο με αναμμένο κερί και να ακούει με κατάνυξη τη Σωτηρία Μπέλλου.

Ο RAINER WERNER FASSBINDER, Η ΑΝΝΑ ΒΗΧ & ΟΙ ROXY MUSIC!

Λατρεύω τις ταινίες του Rainer Werner Fassbinder, τα ψυχοπλακωτικά αστικά μελοδράματα και τις προκλητικές ανθρωποκεντρικές ιστορίες του, που κατάφεραν να αποδώσουν τόσο σοφά το ζήτημα της συνολικής γερμανικής ενοχής. Τις προτιμώ περισσότερο κι από τα παγανιστικά αριστουργήματα του Pier Paolo Pasolini, του γεμάτου πίκρα διανοητή για την πορεία της Αριστεράς παγκοσμίως. Κι από τους δυο τους μάθαμε μουσική. Ο μεν Fassbinder μας γνώρισε τους Platters, τον Leonard Cohen, τους Amon Duul II και τους Roxy Music, όπως βλέπουμε και στο απόσπασμα από την οριακή Χρονιά με τα 13 φεγγάρια (1978), μια από τις πιο καταθλιπτικές ταινίες στην ιστορία του παγκόσμιου κινηματογράφου: η Ελβίρα που κλαίει γοερά υπό τους ήχους του A song for Europe, έχοντας μόλις δεχτεί την απόρριψη των εραστών- θαμώνων ενός παρακμιακού κλαμπ και περιμένοντας την πόρνη φίλη της, τον μοναδικό δηλαδή άνθρωπο που την αποδέχεται. Ο δε Pasolini, όποτε δεν του έγραφε μουσικές ο Enio Morricone, φρόντιζε να μας μαθαίνει τα νέγρικα σπιρίτσουαλς, τα ρουμάνικα και γιαπωνέζικα λαϊκά τραγούδια, αλλά και τους μεγάλους κλασικούς συνθέτες. Τον Fassbinder ωστόσο τον έχω εδώ και χρόνια μεσ' στην καρδιά μου εξ αιτίας της φωτογράφου δασκάλας μου, της συχωρεμένης Άννας Βηχ, στη σχολή κινηματογράφου. Η Άννα υπήρξε πρωταγωνίστρια στο τελευταίο φιλμ του Σταύρου Τορνέ, το Ένας ερωδιός για τη Γερμανία του ΄87, με μουσική Χατζιδάκι, και πραγματικά με ερωδιό έμοιαζε, έτσι ψηλή και όμορφη που ήταν. Σ' αυτήν τρέχαμε για κοπή negative με τα 16αράκια σπουδαστικά φιλμάκια μας, στο σπίτι της, στον Λυκαβηττό, όπου τύχαινε να συναντήσουμε καμιά φορά και τον σκηνοθέτη Σταύρο Καπλανίδη, τον σύντροφο της. Προσπαθούσε να μας μυήσει με τον καλύτερο τρόπο στην τέχνη της φωτογραφίας, παρ' όλο που εγώ ανέκαθεν ήμουν θεωρητικός τύπος και προτιμούσα περισσότερο τις κουβέντες και τα τσίπουρα μαζί της στα εξαρχειώτικα καφενεία. Όπως ένα βράδυ που η συζήτηση ξεκίνησε από τις ταινίες του Fassbinder και κατέληξε με την ίδια να κλαίει, επειδή οι πρόγονοι της οδήγησαν στον όλεθρο τους λαούς του κόσμου! Σώπα, βρε Άννα, αυτά πέρασαν τώρα, της έλεγε ο Α., κοιτώντας κατάματα μια αυτήν και μια εμένα, που ως 20χρονος τα' χα χάσει με την ευαισθησία της δασκάλας μου. Επιχείρησα πολλές φορές να αντιληφθώ τη θέση μιας Βορειοευρωπαίας καλλιτέχνιδας, σαν την Άννα, μέσα στους Βαλκάνιους ρέμπελους ομοϊδεάτες της των δεκαετιών του 1970, του ΄80 και του ΄90. Ήταν τόσο διαφορετικής ψυχοσύνθεσης, μα αγαπούσε εξίσου τον τόπο αυτό και μάλλον αδυνατούσε να μας καταλάβει, εμάς τους χοντρόπετσους, μικρότερους και συνομήλικους της. Θυμάμαι μιαν άλλη μέρα που πήγα στο σπίτι της για δουλειά, άνοιξα το ψυγείο της και έφτιαξα έναν παγωμένο φραπέ. Το ότι δεν την είχα ρωτήσει αν θέλει κι εκείνη καφέ, την έκανε να με συναντάει στη σχολή και να μη μου μιλάει επί δύο ολόκληρες εβδομάδες, όχι όμως από θυμό, αλλά από απογοήτευση με τον στιγμιαίο ατομισμό που επέδειξα. Κι εγώ απ' την άλλη θεωρούσα έως και αστείο το πάντα χαμηλωμένο και υγρό της βλέμμα απέναντι μου, λες και είχα κάνει κάποιο έγκλημα. Όταν τέλος πάντων τα βρήκαμε, αφού της ζήτησα τον λόγο, χαρούμενη μου απάντησε πως δεν τρέχει τίποτα, μια και αγαπάει ιδιαίτερα τα αγόρια με μακριά μαλλιά. Τραγουδούσαμε συχνά σε παρέες με την Άννα, τραγούδια του Σαββόπουλου, ρεμπέτικα, το Σ' το' πα και σ' το ξαναλέω που της άρεσε πολύ και είχα εντυπωσιαστεί, επειδή ήταν τριάντα χρόνια πολιτογραφημένη Ελληνίδα, μα δε μπορούσε να εγκαταλείψει με καμία κυβέρνηση τη χαριτωμένη γερμανική προφορά της. Πίστευε πως αν ο Fassbinder μετείχε σε βάθος της ελληνικής παιδείας, δε θα έβαζε Roxy Music στη Χρονιά με τα 13 φεγγάρια, αλλά την Περιπλανώμενη ζωή του Τσιτσάνη με τη Μπέλλου. Όσο κι αν της πήγαινα κόντρα, εν είδει γόνιμου διαλόγου, υποστηρίζοντας δυναμικά τους διεθνείς Roxy Music! Είμαι Γερμανίδα, γεννήθηκα στη Γερμανία και εκεί ανήκω, έλεγε, αλλά αγαπώ τους Έλληνες, τη γλώσσα, τη σκέψη και τον πολιτισμό τους πιο πολύ απ' οποιονδήποτε άλλο λαό της γης. Γι' αυτό και ζήτησε να ταφεί στη χώρα της, όταν ένας καλπάζων καρκίνος την έστειλε πρόωρα στον θάνατο, γεμίζοντας δάκρυα τα μάτια όλων εμάς που είχαμε τη μεγάλη τύχη να τη ζήσουμε από κοντά και να μοιραστούμε λίγες ανθρώπινες στιγμές. Τόσο το φωτογραφικό της έργο, όσο και η συμβολή της στην ελληνική μικρού μήκους ταινία από τη Μεταπολίτευση και μετά, είναι γνωστά, αν και όχι με το μέγεθος που της αναλογεί. Μέχρι σήμερα, όποτε βλέπω πλάνα του Fassbinder, τα κοντινά του στα πρόσωπα της Χάνα Σιγκούλα, της Ίνγκριντ Κάβεν ή της Μάργκιτ Κάρστενσεν, ο νους μου πηγαίνει πάντα στην ευαίσθητη Άννα Βηχ και στα χρόνια των κινηματογραφικών σπουδών μου. Ωραίοι άνθρωποι, ωραίες ιστορίες! Να' σαι καλά, Άννα, όπου κι αν βρίσκεσαι...