Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026

Χριστίνα Μουστακλή: «Μα σε τράπεζα θα μπω, μα σε ταξί, όλοι θα με ρωτήσουν ”Έχετε συγγένεια με τον Σπύρο Μουστακλή;”»

 

Ήταν Φεβρουάριος του 2022. Στην πόρτα με υποδέχτηκε η 82χρονη κυρία Χριστίνα Δημητρακάκη - Μουστακλή, χήρα του οσιομάρτυρα Σπύρου Μουστακλή, του στρατιωτικού που βασανίστηκε ανηλεώς από την απριλιανή δικτατορία, επειδή ακριβώς ήταν στρατιωτικός, «δικός τους» δηλαδή και αντιφρονών. Περάσαμε σ’ ένα διαμέρισμα γεμάτο από κούτες και κουτιά. Άλλα γεμάτα με χιλιάδες φωτογραφίες απ’ όλες τις περιόδους της ζωής του και άλλα με στρατιωτικά έγγραφα και πολύτιμο αρχειακό υλικό, «διεθνούς ενδιαφέροντος», όπως σχολίασε και η κυρία Χριστίνα. Η γυναίκα αυτή δεν γνώρισε ποτέ τον πατέρα της, αφού εκτελέστηκε από αντάρτες στον Εμφύλιο. Στην πορεία βίωσε το μισανθρωπισμό των χουντικών που βύθισαν τον σύζυγο και πατέρα της μοναχοκόρης τους στην ανημπόρια και την αφασία. Σήμερα, 36 χρόνια μετά το θάνατο του Σπύρου Μουστακλή, η Χριστίνα Δημητρακάκη – Μουστακλή, παραδίδει ένα αριστουργηματικό βιβλίο – ντοκουμέντο («Σπύρος Μουστακλής – Ένας Ελεύθερος Πολιορκημένος»), με ένα χαρακτικό του Τάσσου στο εξώφυλλο, δίνοντας στην ουσία τη φωνή στον άνθρωπο της, ένα από τα βασικά στοιχεία που του στέρησε ο φρικτός βασανισμός του.

Κυρία Μουστακλή, σας συναντώ σ’ ένα μικρό διαμέρισμα στο Παγκράτι. Μένατε εδώ όλα τα χρόνια;

Στο Παγκράτι μέναμε, αλλά όχι στον ίδιο δρόμο. Λίγο παρακάτω, στην πλατεία Πλαστήρα ήμασταν κι εδώ ήρθαμε μετά το θάνατο του Σπύρου και μετά τη συνταξιοδότηση μου ως οδοντιάτρου.

Σας το ρώτησα, γιατί μες το βιβλίο σας το Παγκράτι χαρακτηρίζεται σαν ένα άντρο χουντικών, εκείνα τα χρόνια τουλάχιστον.

Ακριβώς έτσι ακούγονταν και ο κόσμος έλεγε, ότι όλες οι συνωμοσίες και οι συγκεντρώσεις των χουντικών εδώ πέρα γίνονταν. Ήταν βολικό το Παγκράτι, πολύ κοντά στο κέντρο και στις δημόσιες υπηρεσίες, γι’ αυτό και το κατοικούσαν πολλοί δημόσιοι υπάλληλοι, στρατιωτικοί και πολιτικοί.

Κυρία Χριστίνα, μένετε σ’ ένα διαμέρισμα γεμάτο από φωτογραφίες του Μουστακλή, αποκόμματα εφημερίδων, ακόμη και τις στολές του. Δεν είναι τεράστιο συναισθηματικό βάρος αυτό;

Οπωσδήποτε ναι, αλλά φαίνεται ότι μου’χει γίνει συνήθεια πια. Ένα βίωμα, που δεν μπορώ να αποχωριστώ τα προσωπικά του αντικείμενα, μπήκαν κι αυτά στο είναι μου. Δεν θα μπορούσα με τίποτα να μοιράσω, ας πούμε, τα ρούχα του. Πέραν του συναισθηματικού κομματιού, υπάρχει και το ιστορικό ενδιαφέρον, αφού εδώ μέσα φυλάσσονται στολές από μάχες, όπως στην Κύπρο και την Κορέα. Και μια και το βιβλίο είναι ιστορικό, όλα αυτά διαφυλάσσουν την ιστορική μνήμη θαρρώ.

Θα μπορούσε να ιδρυθεί ένα «Μουσείο Σπύρου Μουστακλή»;

Βεβαίως. Ο Μουστακλής αντιπροσωπεύει τη νεότερη ιστορία από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι το ’86 που έφυγε. Ο Σπύρος συμμετείχε ως αντιστασιακός στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό του Ζέρβα από τα 17 του χρόνια. Ακολούθησε η θητεία του στον Εμφύλιο, στην Κορέα, στην Κύπρο, είχε μια συνεχόμενη στρατιωτική δράση. Ο βίος του καλύπτει γεγονότα διεθνούς ενδιαφέροντος, όχι μόνο εγχώριου.

Θα μπορούσε αυτό το ογκώδες βιβλίο να αντιπροσωπεύει τη φωνή του Μουστακλή, που του στέρησαν οι βασανιστές του;

Θα σας απαντήσω με κάτι που γράφω μέσα στο βιβλίο: Το αφιερώνω στον πατέρα που δεν γνώρισα και στον άντρα που δεν έζησα. Αυτοί οι δύο άνθρωποι της ζωής μου, οι Έλληνες, δεν μπόρεσαν να υπερασπίσουν τον εαυτό τους. Ποτέ. Τον μπαμπά μου τον σκότωσαν οι κομμουνιστές στον Εμφύλιο χωρίς καν να περάσει από δίκη. Τον άντρα μου τον βασάνισαν οι ακροδεξιοί τόσο ώστε να μη μπορεί να μιλήσει, ήταν αφασικός. Κάθε άνθρωπος είναι υποχρεωμένος να υπερασπίσει τον εαυτό του για καθεμία κατηγορία που του αποδίδουν. Αφού οι δύο αυτοί άνθρωποι δεν μπόρεσαν να μιλήσουν, δεν έπρεπε κάποιος να τους υπερασπίσει; Ο κάποιος αυτός στον έναν ήταν το παιδί του και στον άλλον η σύντροφος του. Τα υπόλοιπα είναι θέματα της Πολιτείας και για μένα ήταν ένα πολύ μεγάλο χρέος όχι μόνο απέναντι τους, αλλά και απέναντι στην Ιστορία. Εφόσον έχω ζήσει γεγονότα και καταστάσεις, δεν τα άκουσα από διηγήσεις, έπρεπε να τα καταγράψω όσο κι αν δεν μου ήταν ιδιαιτέρως ευχάριστο.

Τι παράξενη συνθήκη, πάντως, να σκοτώνουν τον πατέρα σας οι αντάρτες και να βασανίζουν τον σύζυγο σας οι φασίστες.

Ο μπαμπάς μου ήταν δάσκαλος, ούτε καν με τους δοσίλογους που υπήρχαν στο χωριό. Μάλιστα, όταν άρχισε ο Εμφύλιος, θυμάμαι σαν όνειρο να του λένε οι συγγενείς μας στην Αθήνα, να έρθει κι εκείνος εδώ με την οικογένεια του. Η απάντηση του ήταν: «Δεν μπορώ να έρθω. Αφενός έχω δυο μικρά παιδιά, αφετέρου είμαι ένας δημόσιος υπάλληλος και δεν μπορώ να αφήσω στραβά τα παιδιά του κόσμου».

Πριν εσείς να ενωθείτε με τον Μουστακλή, η εκτέλεση του πατέρα σας από τους αντάρτες έβαλε μέσα σας ένα αντικομμουνιστικό συναίσθημα, μία απέχθεια ενδεχομένως για τους κομμουνιστές; Θυμίζω πως η Αλίκη Βουγιουκλάκη δήλωνε μια ζωή δεξιά μόνο και μόνο γιατί οι αντάρτες είχαν εκτελέσει τον πατέρα της.

Μα ο πατέρας μου ήταν μαζί με τον πατέρα της Βουγιουκλάκη όταν τον συνέλαβαν, Συναντήθηκαν σ’ ένα χωριό στην Τρίπολη. Ήξερα ότι αυτοί που θα μπορούσαν να είχαν βοηθήσει τον πατέρα μου, όπως ο πρόεδρος του χωριού, δεν το έκαναν, ακόμη κι όταν η μητέρα μου τους παρακαλούσε, γιατί οι αντάρτες ζητούσαν χαρτιά. Εγώ αυτούς τους ανθρώπους τους έβλεπα κάθε μέρα. Πηγαίναμε με την αδερφή μου, μικρές, σε σπίτια και όλοι μας μιλούσαν για τον μπαμπά μου. Είχα έναν πόνο, αλλά όχι μίσος. Ακόμη και στο πανεπιστήμιο, που με συμβούλευαν να ψηφίσω, απείχα απ’ όλο αυτό. Ευτυχώς μικρή βρέθηκα στην Κομοτηνή, σ’ ένα άλλο περιβάλλον, να μη βλέπω τους δολοφόνους του πατέρα μου, παρόλο που πάντα με βασάνιζε το θέμα του πατέρα μου. Άκουγα να μιλάνε για πολιτική απ’ όλες τις πλευρές και προσπαθούσα μόνη μου να δω τι συνέβαινε πραγματικά. Μίσος, πάντως, δεν μπορούσα να έχω.

Μίσος για τους κομμουνιστές δεν είχατε, πως νιώσατε όμως όταν αντικρίσατε στο στρατοδικείο τους βασανιστές του συζύγου σας;

Τους γνώριζα προσωπικά τους περισσότερους. Ήταν πολύ δύσκολο για μένα να παρευρεθώ στο στρατοδικείο. Δεν ήξερα καν τι σήμαινε δικαστήριο και προτού γίνει η δίκη, επειδή στον Τύπο δημοσιεύονταν οι μάρτυρες με τις ημερομηνίες κατάθεσης, είχα πάει στην αδερφή μου για σαββατοκύριακο στην Τρίπολη. Είχε οριστεί να καταθέσω την ερχόμενη Τρίτη. Ενδεικτικά σας λέω ότι ρώτησα έναν θείο μου: «Μπαρμπα – Μιχάλη, τώρα που θα πάω στο στρατοδικείο, που θα κάθομαι, που θα κοιτάζω;» Η ημερομηνία άλλαξε, εγώ δεν είχα ακούσει ραδιόφωνο, κι όταν γύρισα Κυριακή, έψαχναν να με βρουν ο Μήνης και ο στρατηγός Βαρδουλάκης. Έγινε ένα μπέρδεμα, με βρήκαν το βράδυ, είχα αφήσει όμως τον Σπύρο στο νοσοκομείο στο ΚΑΤ. Ενημερώθηκα ότι η μέρα κατάθεσης μου ήταν η Δευτέρα τελικά, οπότε σηκώθηκα πρωί – πρωί να βγάλω τον Σπύρο από το νοσοκομείο. Δεν ήταν απλό θέμα να τον έπαιρνα από κει, χρειάζονταν χαρτιά και άδεια. Μετά έπρεπε να τον φέρω σπίτι, να τον κάνω μπάνιο, όλα αυτά. Ειδοποίησα τον Μήνη: «Είμαι στο ΚΑΤ και δεν θα προλάβω να’μαι στην ώρα μου, κάνε κάτι». Τηλεφώνησε εκείνος στο στρατοδικείο και μου έδωσαν μία δίωρη αναβολή. Πέρασε ο Μήνης με τη γυναίκα του με το αυτοκίνητο και μας πήραν. Φτάνοντας στο ΡΟΥΦ, ρωτάω τον Μήνη: «Τάσο, τι θα λέω εγώ εκεί πέρα;» Μου απαντάει: «Τώρα ξύπνησες, Χριστίνα; Τόσο καιρό δεν μπορούσες να με ρωτήσεις;» Διαλύθηκα! Πήγα κι όταν ήρθε η σειρά μου, είπα αυτά ακριβώς που είχα ζήσει. Δεν μίλησε κανένας! Ούτε οι στρατοδίκες, ούτε οι κατηγορούμενοι. Σιωπή μεγάλη έπεσε. Εκτός απ’ τον Μήνη, είχα τηλεφωνήσει και σ’ έναν φίλο γυμνασιάρχη που βρισκόταν στην Παιανία. «Πάω στο στρατοδικείο, ελάτε να με βοηθήσετε να κρατάει κάποιος τον Σπύρο». Μου απάντησαν: «Θα είμαστε κι εμείς εκεί», μια φράση που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Ο εκπαιδευτικός αυτός είχε κάνει στην Κορέα με τον Σπύρο, ήμασταν σαν οικογένεια. Σε μια στιγμή ο Σπύρος αγρίεψε, σηκώθηκε και σήκωσε το χέρι του για να δείξει τα τραύματα του. Το παράδοξο είναι, βάσει νόμου, ότι τα θύματα της χούντας δεν είχαν δικαίωμα να εκπροσωπηθούν από δικηγόρους σε αντίθεση με τους κατηγορούμενους που είχανε δικηγόρους. Θυμάμαι τον Αλφαντάκη σαν έναν απ’ τους υπερασπιστές των χουντικών, αλλά σίγουρα θα ήταν κι άλλοι.


Ο Σπύρος Λέλος, που υπήρξε συμμαθητής του Μουστακλή, γράφει στο βιβλίο σας ότι καμία τιμητική βράβευση, εκδήλωση ή βιογραφία δεν δύναται ν’ αναπληρώσει τον άδικο θάνατο του. Ποια είναι η δική σας γνώμη;

Συμφωνώ. Όταν βασανίζεις ανθρώπους και δεν τους δίνεις και το δικαίωμα της υπεράσπισης…Γι’ αυτό έχουμε πολιτισμό και Πολιτεία, για να υπάρχουνε δικαστήρια και νόμοι, διαφορετικά θα ήμασταν ζούγκλα. Πως θεωρούμαστε πολιτισμένοι εφόσον έχουμε δημιουργήσει όλες αυτές τις υπηρεσίες; Δεν θα πάμε πίσω, όταν έχουμε έναν άδικο βασανισμό και τελικά θάνατο.

Όταν γνωρίσατε τον Μουστακλή, είχατε ιδέα για τη στρατιωτική αντιστασιακή του δράση;

Εγώ τον γνώρισα στην Κομοτηνή. Οι θείοι μου ήταν οδοντίατροι και τους επισκέφτηκε μια μέρα που πόνεσε το δόντι του. Κάναμε πολλή παρέα με στρατιωτικούς οικογενειακώς. Εμάς μας έλεγαν χαμουτζήδες, γιατί δεν καταγόμασταν από την Κομοτηνή. Τον Σπύρο τον παντρεύτηκα το 1967, λίγους μήνες μετά το πραξικόπημα.

Είχατε την επίγνωση πως δεν θα κάνετε μία ιδιαίτερα ήσυχη συζυγική ζωή ούσα στο πλάι ενός τέτοιου ανθρώπου;

Βεβαίως. Προτού παντρευτούμε, ερχόταν στο πανεπιστήμιο και μου έλεγε πόσο πολύ κυνηγούσαν στο στρατό τους δημοκρατικούς. Άκουγα και μάθαινα πολλά πράγματα. Ήταν πολύ δύσκολο το θέμα μας, γιατί είχα μόλις πάρει το πτυχίο μου κι έπρεπε να ανοίξω ιατρείο. Εκείνος πάλι είχε μόλις γυρίσει από Κύπρο και με βοήθησε πάρα πολύ. Ανοίξαμε ιατρείο στην πλατεία Πλαστήρα, που ανέκαθεν ήταν το στέκι του Σπύρου και τον ήξεραν όλοι. Έπρεπε να βρούμε διαμέρισμα και να προμηθευτώ τον εξοπλισμό μου.

Ως σύζυγος του, τον εμψυχώνατε;

Έβλεπα την ταλαιπωρία του προτού παντρευτούμε. Ήταν τόσο στενοχωρημένος που μου έλεγε πως θα αποχωρήσει οικειοθελώς από το στράτευμα. Πίστευε πως τον είχαν ταλαιπωρήσει πολύ. Με την αφέλεια μου, του είπα: «Γιατί να φύγεις από το στρατό; Έχεις μία στρωμένη δουλειά». Ξέρετε τι μου απαντούσε; Ότι δεν θα γινόταν βαθμοφόρος, δεν θα προχωρούσε η καριέρα του. Επιπλέον, ήταν αποφασισμένος, δεν μπορούσες εύκολα να του αλλάξεις κάτι. Δεν γινόταν, έτσι εγώ απλά έβλεπα και με στενοχωρούσε η έλλειψη αξιοκρατίας στη χώρα μου.

Αγαπούσε τον Διονύσιο Σολωμό, σωστά τα λέω;

Ως Μεσολογγίτης, τον αγαπούσε τον Σολωμό, πράγματι. Ο παππούς του ήταν προσωπικός και αδερφικός φίλος του Κωστή Παλαμά. Υπάρχει αλληλογραφία του παππού Μουστακλή με τον Παλαμά. Το περιβάλλον του παππού του ήταν φιλότεχνο, οπότε αναγκαστικά επηρεάστηκε και ο Σπύρος. Πιστεύω, πάντως, πως και τα άλλα ενδιαφέροντα του, όπως η αγάπη του για τα ζώα, ήταν προϊόν μιας γενικότερης ευαισθησίας του. 

Τη στιγμή που πήγατε στο νοσοκομείο και αντικρίσατε τον άνθρωπο σας σε άθλια κατάσταση, οι στρατιωτικοί γιατροί σας αντιμετώπισαν εχθρικά, σαν να είχατε λέπρα, όπως γράφετε χαρακτηριστικά στο βιβλίο.

Με βλέπανε σαν κάτι το παράξενο, το παρείσακτο και μένα ο νους μου πήγε στην ιατρική. Είπα μέσα μου: «Χανσενική είμαι;» Ούτε με κοίταζαν, ούτε μου μιλούσαν. Αυτό έγινε το 1973, πριν την εξέγερση του Πολυτεχνείου, όταν ο Σπύρος βρισκόταν στην Πολυκλινική Αθηνών. Φανταστείτε πόσο πωρωμένοι ήταν οι άνθρωποι αυτοί για να αντιμετωπίζουν έτσι τη γυναίκα ενός βασανισμένου φρικτά ανθρώπου. Προηγουμένως, για 47 μέρες πέρναγα από τα κρατητήρια του ΕΑΤ-ΕΣΑ με την κόρη μας μωρό στα χέρια μου και οι ΕΣΑτζήδες μου λέγανε: «Δεν έχουμε εδώ κάνα τέτοιο όνομα». Το ίδιο και όταν τους τηλεφωνούσα. Και στο μεταξύ ο Σπύρος είχε ήδη φύγει από το ΕΑΤ-ΕΣΑ χωρίς εγώ να το ξέρω. Να πω εδώ ότι στη σύλληψη του για τη συμμετοχή του στο κίνημα «Ελεύθεροι Έλληνες», δεν τον πείραξαν καθόλου, παρότι ο ίδιος ζητούσε να τον ανακρίνουν. Τηλεγραφούσε στο ΕΑΤ-ΕΣΑ να τον περάσουν από ανάκριση, αλλά ποτέ δεν τον κάλεσαν. Ούτε και στην Ασφάλεια στη Μπουμπουλίνας τον πείραξαν, που πήγαινα συνέχεια και δεν μ’ άφηναν να τον δω. Αυτό γινόταν το 1969, όταν ήρθαν και τον πήραν απ’ το σπίτι μας. Στη Μπουμπουλίνας μίλαγα με τον Μπάμπαλη. «Δεν μπορείτε να τον δείτε» μου έλεγε, «περάστε αύριο, μεθαύριο και βλέπουμε». Μια μέρα του είπα: «Ανησυχώ αν είναι καλά» και με διαβεβαίωσε πως είναι καλά, γιατί είναι συνάδελφός τους και τον προσέχουν. Τελικά ζήτησα να δω τον Μάλλιο. Μαζί μου είχα και την κουνιάδα μου, την αδερφή του Σπύρου, που είχε έρθει από το Μεσολόγγι για να τον έβλεπε κι αυτή. Μ’ άφησαν και πέρασα στο γραφείο του Μάλλιου: «Έχω την αγωνία, γιατί ακούγονται πολλά για εδώ μέσα» του είπα, εννοώντας φυσικά τη Ντόιτσε Βέλε και τις ξένες ανταποκρίσεις. «Δεν μπορώ, κύριε Μάλλιο, να έρχομαι και να μου λέτε ”Βλέπουμε”. Έχω ιατρείο και δεν μπορώ να αφήνω μέρα μεσημέρι τους ασθενείς μου». Με διαβεβαίωνε κι αυτός πως ο Σπύρος ήταν καλά. «Εγώ σας πιστεύω» του έκανα, «αλλά ακούμε πολλά». Σε μια φάση η καημένη η κουνιάδα μου ύψωσε τη φωνή της κι αυτός τότε της είπε απειλητικά προφανώς: «Κυρία μου, ξέρετε ότι βρίσκεστε στην Ασφάλεια Αθηνών αυτή τη στιγμή»! Δεν άντεξα και του είπα κι εγώ: «Αλίμονο αν δεν νιώθουμε ασφαλείς μέσα στην Ασφάλεια Αθηνών»! Μ’ άφησε τελικά και τον είδα για δύο λεπτά, αυτό μόνο.

Με το χέρι στην καρδιά, όταν μάθατε πως η 17Ν δολοφόνησε τον αρχιβασανιστή Μάλλιο, πως νιώσατε, τι σκεφτήκατε;

Εκτός απ’ τον Μάλλιο, νομίζω πως δολοφόνησαν τον Μπάμπαλη και μερικούς άλλους, έτσι δεν είναι; Το πρώτο που σκέφτηκα ήταν: «Αυτοί έκαναν τόσα βασανιστήρια, βασάνισαν αλύπητα κόσμο και κοσμάκη στην ταράτσα της Μπουμπουλίνας», τι να έλεγα; Ότι δεν τους άξιζε; Ένας τέτοιος θάνατος τους άξιζε, όχι παράσημα! Αδικοσκοτωμένους θα τους έλεγα; Αυθόρμητα ήταν αυτά, τα αισθήματα και οι σκέψεις μου και το βρίσκω λογικό.

Υπάρχει κάποια σημαντική ιδιωτική στιγμή με τον σύζυγο σας απ’ τον βασανισμό του και μετά που να μην την καταθέσατε στο βιβλίο;

Ο Σπύρος έφευγε το πρωί και γύρναγε το μεσημέρι κι εγώ έκανα όλες τις δουλειές, του μαγείρευα κλπ. εκτός από το ιατρείο που είχα. Καταλάβαινα ότι ήταν πάρα πολύ νευρικός και ανήσυχος. Τον έβλεπα που έπαιρνε το τουφέκι και μου έλεγε πως πήγαινε για κυνήγι κοντά, στην Κόρινθο. Μια φορά με πήρε και μένα μαζί στη Λάρισα. Κάθε μέρα τότε γίνονταν συλλήψεις κι εγώ τόλμησα να πω για ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, που δεν άντεξε τα βασανιστήρια και κατέδωσε συνεργάτες του: «Κι αυτός πια, έπρεπε να τα πει όλα τώρα; Κουταμάρα» Με κοιτάει και μου λέει: «Μη μιλάς! Όταν φτάνεις στο σημείο αυτό, δεν ξέρεις. Μην κατηγορείς»!

Τρομερό να το λέει αυτό ο Μουστακλής που έπαθε ό,τι έπαθε επειδή ακριβώς δεν μαρτύρησε.

Δεν μου μίλαγε εμένα γι’ αυτά. Συναντιόμασταν με Παγκρατιώτες φίλους του στην πλατεία Πλαστήρα και πάντα με τον Απόστολο Κακλαμάνη, που ήταν η βασική παρέα μας. Τα έλεγαν για τη χούντα και μένα μου μιλούσε μόνο για το κυνήγι. Θυμάμαι μιαν άλλη φορά που πήγαμε στο Άργος και μου κάνει: «Εσύ κάτσε εκεί στο δέντρο, Μην το κουνήσεις! Εγώ θα πεταχτώ μέχρι απέναντι να ψάξω για τρυγόνια». Προφανώς δεν πήγαινε για κυνήγι, αλλά συναντούσε ανθρώπους και έκαναν δράσεις. Μα κάθε πρωί να μου λέει πως πήγαινε για κυνήγι στην Κόρινθο; Κοντά μας καθότανε και ο ηθοποιός ο Σταύρος Παράβας. Αυτός τον αγαπούσε πολύ τον Σπύρο. Ήτανε φίλοι πραγματικοί. Πάντα μας καλούσε στις παραστάσεις του ο Στέφανος Ληναίος, μας είχε πρόσκληση. Ο Σπύρος πάντα ήθελε να βγαίνουμε έξω στα καλύτερα εστιατόρια και μαγαζιά. Ξέρετε ποιαν άλλη τον αγαπούσε τρομερά; Η Πατρινιά τραγουδίστρια η Πόλυ Πάνου, που ένα βράδυ έβγαλε και του χάρισε μια σειρά από χρυσές αλυσίδες που φόραγε. Ο Μάνος Κατράκης επίσης, που μου τον γύριζε κατά τις εφτά το πρωί απ’ τα ξενύχτια τους. «Καλά, δεν θα μου πεις και τίποτα εμένα; Όλο με τους καλλιτέχνες και με τους στρατιωτικούς τους φίλους σου θα τα λες;» τον ρώτησα σε κάποια στιγμή. «Τι να σου πω εσένα» μου απάντησε, «άμα σε συλλάβουν, με το πρώτο σκαμπίλι που θα φας, θα τα μαρτυρήσεις όλα»! «Καλά λες, εντάξει» έκανα κι εγώ…

Φαντάζομαι πόσο θα είχε πέσει και ψυχολογικά, εκτός από σωματικά ο άνθρωπος.

Ήταν πάρα πολύ νευρικός. Δεν μπορούσε να σταθεί πουθενά. Μετά τον βασανισμό του έκατσε πολύ καιρό στα νοσοκομεία. Τον επισκέπτονταν πάρα πολλοί άνθρωποι μέσα στη χούντα. Οι χουντικοί, απ’ την άλλη, έβαζαν δικούς τους ντυμένους γιατρούς, καθαρίστριες και νοσοκόμους για να τον παρακολουθούν. Εκεί συναντήσαμε τον Παναγούλη και ήταν μια σημαντική συνεύρεση των δυονών τους. Είχε παρακολουθήσει ακόμη και την εκπομπή εκείνη του Μαστοράκη με τους φοιτητές του Πολυτεχνείου. Έτυχε να έχουμε μια τηλεόραση, που του είχαν φέρει οι φίλοι του οι ναυτικοί. Στο μεταξύ είχε γίνει και το Πολυτεχνείο, στο Σύνταγμα έβλεπες παντού τανκς κι εγώ πήρα ειδική άδεια για να μπορώ να τον επισκέπτομαι στο νοσοκομείο. Ο Σπύρος άκουγε από την Πολυκλινική, που ήταν στην Πειραιώς 3, τι γινόταν στο Πολυτεχνείο και ενημερωνόταν. Γέμιζε από χαρά, γιατί πίστευε πολύ στα νέα παιδιά. Ένα βράδυ, ενώ μιλούσε περιστασιακά και με λίγες μόνο φράσεις, τις πρώτες μέρες του Πολυτεχνείου, τον ακούω να μου λέει: «Vivere Pericolosamente». Αναρωτήθηκα σε ποια ξένη γλώσσα μου μίλησε. Γύρισα και αμέσως ξύπνησαν τα λατινικά στο μυαλό μου. Ο Σπύρος πάλι νόμιζε πως δεν κατάλαβα, αφού δεν είναι αυτονόητο ότι όλοι γνωρίζουν λατινικά. Έτσι πρόσθεσε το εξής: «Ζην επικινδύνως». Μετέφρασε τη φράση του, φανταστείτε!

Απίστευτο για έναν άνθρωπο με σακατεμένο εγκέφαλο.

Ακριβώς. Ενώ δεν μπορούσε να μιλήσει, είπε «Vivere Pericolosamente», το εξήγησε τι σήμαινε – κάτι που δεν θα έκανε ούτε ο Αϊνστάιν! Είχε τόσο πολύ συγκινηθεί με τα παιδιά της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Πάντα περίμενε από τα νέα παιδιά, μου έλεγε «Σιγά – σιγά θα γίνουν όλα». Για να μου έδινε να καταλάβω καλύτερα τη φράση «Ζην επικινδύνως», σήκωσε το δεξί του ανάπηρο χέρι με το αριστερό και τ’ άφησε πάλι κάτω. Μου είπε στην ουσία: «Εγώ έπαθα ό,τι έπαθα γιατί έζησα επικίνδυνα και τώρα θέλω να πάω στο Πολυτεχνείο, αλλά δεν μπορώ». Μου έδειξε με κίνηση και με λόγο πόσο είχε καταλάβει την κατάσταση.

Όταν είδατε – εάν είδατε – τον Παττακό στην τηλεόραση, λίγο πριν πεθάνει, να λέει «καλά του κάναμε του Μουστακλή», τι αισθανθήκατε;

Τι να σας πω…Και έκανε και τον θρησκευόμενο ο Παττακός! Είδα για χιλιοστή φορά τι ήταν αυτοί οι άνθρωποι. Μόνο άνθρωποι δεν ήτανε! Κι αυτός ιδιαίτερα!

Εσείς νιώσατε να παρακολουθείστε από τη χούντα;

Έρχονταν πελάτες μου στο ιατρείο και έλεγαν συνεχώς ότι μας παρακολουθούν. Δεν έδινα ιδιαίτερη σημασία κι έβγαινα να κάνω τις δουλειές μου. Μπορεί να με παρακολουθούσαν, αλλά δηλώνω άγνοια. Και τι θα έκανα, άλλωστε;

Είδατε φίλους και συγγενείς να απομακρύνονται από φόβο;

Είχαμε στενούς φίλους στρατιωτικούς κι εγώ δούλευα, όπως σας είπα, στο ιατρείο πρωί και βράδυ. ΟΙ συγγενείς δεν μας εγκατέλειψαν, μα ούτε και οι ασθενείς μου. Δεν έδειξαν να φοβούνται λόγω των περιπετειών του Σπύρου.

Θέλω να σας πάω στη δίκη της χούντας. Μεταφέρετε και μένα, αν θέλετε, μέσα στην αίθουσα του στρατοδικείου.

Οι άνθρωποι αυτοί έβγαιναν στα διαλείμματα της δίκης και επιδείκνυαν τρομερό θράσος. Γύρισα και ρώτησα την Αμαλία Φλέμινγκ και την Αθηνά Παναγούλη: «Μα καλά, αυτοί εδώ είναι τόσο ζωηροί, που φαίνονται σαν κατήγοροι κι εμείς φαινόμαστε σαν κατηγορούμενοι». Θυμίζω πως έγινε και επεισόδιο κατά τη διάρκεια ενός διαλείμματος της δίκης, που χουντικοί χτύπησαν άσχημα έναν εξαίρετο δημοσιογράφο μπροστά στα μάτια μας, ο οποίος κάλυπτε τη δίκη.

Υπάρχει διοχετευμένο μίσος μέσα σας γι’ αυτούς τους ανθρώπους;

Βεβαίως και υπάρχει. Και γι’ αυτούς, και για τους συνεργάτες τους, αλλά και γι’ αυτούς που ακόμη τους ακολουθούν, που συνεχίζουν να είναι φασίστες. Τους θεωρώ κουτούς, αδιάφορους, χαμηλής νοημοσύνης, πωρωμένους, ντρέπομαι για λογαριασμό τους. 

Πιστεύετε πως η Πολιτεία τίμησε τον Σπύρο Μουστακλή όσο του άξιζε;

Δεν θα μπορούσα να μιλήσω επ’ αυτού. Δεν είμαι απ’ τους ανθρώπους που ζητάνε πράγματα. Το εφαρμόζω και στους φίλους μου, που μου λένε «Γιατί δεν μας ζητάς κάτι;» Εγώ περιμένω να δει κάτι κάποιος και να μου δώσει, δεν θέλω να το ζητήσω. Ο καθένας πρέπει να ξέρει τις υποχρεώσεις του και τα χρέη του. Με ρώτησε μια σπουδαία κοπέλα δημοσιογράφος από τη Βόρεια Ευρώπη αν έχω συγχωρέσει τους βασανιστές του συζύγου μου. Της απάντησα: «Δεν μοιράζω συγχωροχάρτια εγώ». Καλά δεν της είπα;

Πολύ καλά. Πάντως, αν αφήσουμε κατά μέρος την Πολιτεία, ο Μουστακλής εδώ και μισό αιώνα θεωρείται σύμβολο δημοκρατίας για τη χώρα μας κι αυτό είναι η μεγαλύτερη επιβράβευση.

Όπως όλοι οι συνάδελφοί του, πήρε τους βαθμούς του από την Πολιτεία. Πήραμε τιμής ένεκεν μια Μερσεντές – με έκπτωση δηλαδή, εμείς την πληρώσαμε – και του παραχώρησαν μερικά προτερήματα για δωρεάν βενζίνες και εισιτήρια. Δεν χρησιμοποιήσαμε τίποτα απ’ αυτά πέραν της βενζίνης για τις μετακινήσεις μας. Επίσης, αντί να έχουμε μια θεραπαινίδα που μας την παρείχαν, ζητήσαμε τα λεφτά που θα έδιναν γι’ αυτήν, να πήγαιναν στις πολλές φυσικοθεραπείες του και τον οδηγό μας. Έπρεπε μάλιστα να πηγαίνω εγώ στο ΡΟΥΦ για να εισπράττω.

Δόθηκαν λοιπόν στον Μουστακλή δικαιώματα που θα δικαιούταν κάθε ανάπηρος άνθρωπος.

Ακριβώς, αλλά μέχρι σήμερα, μα σε τράπεζα μπω, μα σε ταξί, όλοι θα με ρωτήσουν: «Έχετε σχέση με τον Σπύρο Μουστακλή;»

Δεν εκπλήσσομαι. Θυμάμαι τους γονείς μου να μιλάνε με μεγάλο σεβασμό για την περίπτωση του αντιχουντικού Μουστακλή, σαν να ήταν ιερό πρόσωπο.

Αυτή, ναι, είναι η μεγαλύτερη τιμή. Δεν έχω κανένα παράπονο απ’ τον κόσμο που συνεχίζει να εκδηλώνει την αγάπη του. Ο Σπύρος ήταν μεγάλος δημοκράτης και όλο για την ελευθερία και τη δημοκρατία μιλούσε, δεν είχε κανένα άλλο θέμα.

Τι ήταν αυτό που έκανε εσάς να επιδοθείτε σ’ έναν κανονικό αγώνα με το που τον παραλάβατε σακατεμένο; Το δημοκρατικό σας φρόνημα, η αγάπη για τον σύζυγο, οι αρχές που πήρατε κοντά του;

Όλα αυτά μαζί. Πρωτίστως εξαιτίας των πιστεύω μου! Δεν θα μπορούσα να μείνω αδιάφορη μπροστά στη βία που δέχεται ένας άνθρωπος. Τι άλλο καλύτερο απ’ τη δημοκρατία; Ένας άνθρωπος που ξέρει στοιχειωδώς γράμματα και ιστορία, θα είναι με το μέρος της δημοκρατίας, της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτές είναι εμένα οι αρχές μου.

Με ένα τέτοιο υλικό που εκδώσατε, λειτουργήσατε ερήμην σας ίσως και σαν δημοσιογράφος.

Στο βιβλίο δεν είναι τα δικά μου κείμενα η βάση του. Εγώ παραθέτω μαρτυρίες και δεν αναλαμβάνω να πάρω κρίση πάνω στις μαρτυρίες, ούτε και πάνω στον άντρα μου. Γεγονότα παραδίδω γραπτώς, που τα βρήκα από ανθρώπους, οι οποίοι γνώρισαν και συναναστράφηκαν τον Σπύρο. Προσπάθησα να συγκεντρώσω ντοκουμέντα και δεν θα ήθελα εγώ να χαρακτηρίσω τον Μουστακλή. Θα το έκανα εφόσον είχα ζήσει τα γεγονότα σαν προσωπική ανάγκη. Δεν θα έγραφα για τον Μουστακλή διότι ως σύζυγος του προσπάθησα να μείνω αποστασιοποιημένη και να τον παραδώσω ατόφιο και ειλικρινή στην ιστορία. Σκέφτηκα να δώσω βήμα σε άτομα που γνώριζαν και τον επαγγελματικό προσανατολισμό του, αυτόν του στρατιωτικού, κάτι που εγώ, από μόνη μου, δεν θα ήμουν σε θέση να το κάνω. Τέλος, δεν θα ήθελα να γινόταν μία αγιογραφία για τον Σπύρο Μουστακλή όσο κι αν θα το ήθελα. Παραμέρισα τα συναισθήματα μου για να είμαι αντικειμενική απέναντι στην Ιστορία.

Αισθάνεστε μέρος της νεότερης πολιτικής ιστορίας της Ελλάδας; Όχι μόνο ως σύζυγος του Μουστακλή, μα ακόμη και με την έκδοση αυτού του σημαντικότατου βιβλίου.

(χαμογελάει) Συνήθως δεν έχω τέτοιες φιλοδοξίες. Δεν θέλω να προβάλλω τον εαυτό μου, απλά θέλω να λέω ότι έκανα το καθήκον μου με το κατά δύναμιν. Όσο γίνεται πιο ακριβοδίκαιη, έγραψα το βιβλίο αυτό για να πω «Ήμουν κι εγώ εκεί». Δεν ευαγγελίστηκε λαμπρές εποχές και γεγονότα η έκδοση του, αφού συνέπεσε με δικές μου ατυχίες, όπως με το ότι έσπασα το χέρι και το πόδι μου. Κυκλοφόρησε τελικά με τη βοήθεια του Θεού και των ανθρώπων που με βοήθησαν στο συγγραφικό κομμάτι. Πιστέψτε με, ακόμη κι αυτή τη στιγμή έχω μιαν αγωνία: Προσφέρει αυτά που έπρεπε το βιβλίο;

Τελευταία ερώτηση: Νομίζω πως υπήρξατε μία ήσυχη σύζυγος στο πλευρό μιας έντονης προσωπικότητας. Πιστεύετε ότι σας άλλαξε σαν άνθρωπο;

Εσείς τι λέτε; Δεν μπορεί να κάνει εύκολα άλματα ο άνθρωπος. Παίζουν ρόλο πολλοί παράγοντες. Ίσως λίγο να στενοχωριέμαι γιατί δεν έκανα αυτά που ήθελα να κάνω. Η ζωή αυτή μου στέρησε τη συνέχιση της ακαδημαϊκής καριέρας μου, λόγου χάριν. Όλα αυτά πήγαν χαμένα με το που ήρθε η χούντα.

Μετανιώσατε;

Όχι, δεν μπορώ να πω ότι μετάνιωσα. Αφού έγινε αυτό το πράγμα, τι να έκανα; Απόρροια των όλων όσων έζησα ως σύζυγος Μουστακλή είναι να επιθυμώ σήμερα την Ισότητα, τη Δικαιοσύνη και την Αξιοκρατία. Αυτά θα με απασχολούν ώσπου να κλείσω τα μάτια μου.

Είστε γλυκύτατη. Χίλια ευχαριστώ που με δεχτήκατε στο σπίτι σας και μου μιλήσατε.

Εγώ σας ευχαριστώ πολύ μέσα από την καρδιά μου.

* Το βιβλίο «Σπύρος Μουστακλής – Ένας Ελεύθερος Πολιορκημένος» της Χριστίνας Δημητρακάκη – Μουστακλή κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΛΕΙΜΩΝ

** Πρώτη δημοσίευση: koutipandoras.gr/ Documento

*** Οι φωτογραφίες είναι της Τατιάνας Μπόλαρη και από το αρχείο της οικογένειας Μουστακλή 

Παρασκευή 6 Νοεμβρίου 2026

«Μάνα, Μητέρα, Μαμά» στο θέατρο Άλμα: Η τραγικωμωδία του Γιώργου Διαλεγμένου σε μία άρτια ενορχηστρωμένη παράσταση

 

Ας ξεκινήσω απ’ αυτό: Το έργο «Μάνα, μητέρα, μαμά» του Γιώργου Διαλεγμένου, που μπορεί κανείς να το βρει και να το διαβάσει ολόκληρο στο διαδίκτυο, είναι γραμμένο στη Μεταπολίτευση και θίγει ορισμένα πολύ συγκεκριμένα ζητήματα. Πρώτα απ’ όλα αυτό της αντιπαροχής όταν η Αθήνα άλλαζε πρόσωπο και οι παραδοσιακές οικογενειακές σχέσεις δοκιμάζονταν. Αυτές ακριβώς οι παραδοσιακές οικογενειακές σχέσεις εντός ενός μικροαστικού κοινωνικού πλαισίου αναδεικνύονται μέσα από το έργο του Διαλεγμένου, που αν απομονώσεις το χρονικό background του, δεν έχουν αλλάξει και πολύ τα πράγματα. Η οικονομική ανέχεια, το κυνήγι μιας καλύτερης ζωής, μαζί με τον σεξισμό και την πατριαρχία, που τότε, στον καιρό δηλαδή της συγγραφής του έργου, απλώς περιέγραφαν μία θλιβερή υπαρκτή κατάσταση, σήμερα όμως επίσης αποκτούν άλλη σημασία, είναι τα επιμέρους στοιχεία μιας νεοελληνικής τραγικωμωδίας. Παρά τον τίτλο του έργου, η φιγούρα της Μητέρας, που πρωταγωνιστεί, είναι αφενός το πρόσχημα για να αποκαλυφθεί ένας διαλυμένος κοινωνικός ιστός, αφετέρου όμως θίγει και μία κατάσταση που αγγίζει πολύ κόσμο, όσους εν πάση περιπτώσει είχαν αναλάβει κάποτε τη φροντίδα των ηλικιωμένων γονιών ή παππούδων τους.

Μπαίνοντας στο θέατρο Άλμα του Μεταξουργείου, το ρεαλιστικό μικροαστικό σκηνικό του Άγγελου Αγγελή σε προϊδεάζει για τη μίζερη ζώσα πραγματικότητα των ηρώων. Μα πως αλλιώς να αντιμετωπίσεις σκηνογραφικά ένα τέτοιο κείμενο; Υπάρχουν έργα, στα οποία δεν χωράει ο μη ρεαλισμός αν θες να μείνεις πιστός στα μηνύματα του κειμένου και στις προθέσεις του συγγραφέα. Θέλω να πω ότι σε ένα οποιοδήποτε άλλο έργο ενδεχομένως το σκηνικό να φαινόταν αυτό που λέμε «λοουμπατζετιά», αφού όλη η δράση εξελίσσεται μέσα στους τέσσερις τοίχους ενός διαμερίσματος. Κι όμως, βρήκα έξυπνο το εύρημα με το σκοτεινό δωμάτιο της γριάς μητέρας, που έτσι όπως φτιάχτηκε, επιτρέπει στον θεατή να μπει στα άδυτα αυτής της γυναίκας.

Έπειτα είναι και η μουσική μαζί με το sound design που συντελεί στην όλη ατμόσφαιρα: Η συνθέτρια Κρυσταλία Θεοδώρου – Χειμωνά διασκεύασε ηλεκτρονικά ένα μικρό μέρος του τραγουδιού «Σε πότισα ροδόσταμο» των Μίκη Θεοδωράκη – Νίκου Γκάτσου, δίνοντας του μία εξωκοσμική διάσταση. Η «πειραγμένη» φωνή της Μαίρης Λίντα που έρχεται και φεύγει σε δύο – τρία πολύ κομβικά στοιχεία, λειτουργεί σαν επιβεβαίωση της κοινωνικής θέσης των προσώπων. Νομίζω πως αυτή είναι η αποστολή ενός μουσικού που αναλαμβάνει να «σχολιάσει» τα τεκταινόμενα και να μην αρκείται σε απλά «γεμίσματα» εν είδει μουσικών γεφυρών.

Ο Μάνος Καρατζογιάννης με τη μεγάλη θεατρική εμπειρία του, ενορχήστρωσε στην εντέλεια το κλιμακούμενο δράμα. Βρήκα πολύ εύστοχο τον υπαινιγμό για το πέρασμα του χρόνου μέσα από τις κούτες της γριάς μητέρας που αλλάζουν θέσεις κατά το πρώτο μέρος του έργου. Έχοντας ακόμη να διαχειριστεί έναν πενταμελή θίασο, ο Καρατζογιάννης κατάφερε να αποσπάσει κυριολεκτικά τον ανθό της υποκριτικής τέχνης των ηθοποιών του.

Η Σμαράγδα Σμυρναίου είναι εξαιρετική στο ρόλο της μάνας – μητέρας – μαμάς. Κατά πρώτον, παίζει με όλα της τα εκφραστικά μέσα, τη φωνή και το σώμα της, χωρίς να γίνεται η «φολκλόρ» γκρινιάρα γιαγιά που αναστατώνει την καθημερινότητα των δικών της ανθρώπων μαζί με όλα τα στερεότυπα, τα οποία κουβαλούσαν οι γυναίκες της γενιάς της. Αντιθέτως γίνεται ένα κατεξοχήν τραγικό πρόσωπο, τρομερά οικείο για την πλειοψηφία του κοινού. Κατά δεύτερον, αναμετριέται με ένα ρόλο που έχουν ερμηνεύσει στο παρελθόν σημαντικές ομότεχνές της, πετυχαίνοντας να αφήσει αναμφισβήτητα το δικό της ξεχωριστό ερμηνευτικό στίγμα.

Ο Νίκος Ορφανός είναι ο αγαπημένος γιος της, αυτός όμως που ταυτόχρονα συντονίζει εν αγνοία της τη μεταφορά της σε ίδρυμα. Όντας ένας καλός ηθοποιός ο Ορφανός πλάθει έναν αμφίσημο χαρακτήρα, βασισμένο εξίσου στα στερεότυπα της πατριαρχίας και της βίαιης συμπεριφοράς απέναντι στη σύντροφο του, η οποία κυοφορεί το παιδί τους. Ο Ορφανός γίνεται αντιπαθής και συμπαθής παράλληλα, αποφαίνεται ο δυνατότερος απ’ όλους ως προς την απόφαση να φύγει η γριά μάνα από το σπίτι. Και βέβαια στη σκηνή με τα…οχτάρια πάνω στη μίμηση της σεξουαλικής πράξης αποσπά τα πιο τρανταχτά γέλια των θεατών, έτσι, σαν μια ανάσα περισσότερο μέσα στην περιρρέουσα απελπισία των θεατρικών συγγενών του.

Η Τόνια Μαράκη υποδύεται τη σύντροφο του, αυτήν που αγαπάει η γριά μητέρα, η πεθερά της, εν αγνοία της πάλι καθώς κι αυτή την υποσκάπτει πίσω από την πλάτη της. Με το φυσικό της ανεπιτήδευτο παίξιμο, η Μαράκη αναζητά απεγνωσμένα την αγάπη που τη στερείται από τον χονδροειδέστατο σύντροφο της. Η έχθρα της για τη μάνα, την οποία φοβάται να εκδηλώσει,  είναι στην ουσία η αποστροφή της για μια κοινή ζωή μ’ έναν άνθρωπο, που ξέρει εκ των προτέρων πως μόνο ανθόσπαρτος δεν θα’ναι. Η παρουσία της συγκεκριμένης ηθοποιού είναι καταλυτική στην αποκάλυψη των διαστάσεων του δικού της ρόλου.

Άφησα για το τέλος τον Μεμά και τη Βαρβάρα, το ζευγάρι που φιλοξενεί τη γριά μάνα και βασανίζεται από τη συγκατοίκηση. Η Νεκταρία Γιαννουδάκη – Βαρβάρα και ο Θανάσης Βλαβιανός – Μεμάς δίνουν κατά τη γνώμη μου ρεσιτάλ ερμηνείας σε δύο συγκεκριμένες στιγμές του έργου: Όταν η Βαρβάρα χάνει την υπομονή της και επιτίθεται λεκτικά στην πεθερά της, αδύναμη πλέον να ανταποκριθεί στις παραξενιές της. Η κραυγή της ακούγεται σαν κανονική επανάσταση απέναντι στην καθημερινή καταπίεση προερχόμενη από ένα πρόσωπο, στο οποίο δεν έχει αρνηθεί την περιποίηση και τη φροντίδα. Όταν δε ο Βλαβιανός στο φινάλε πετάει τους συγγενείς έξω από το σπίτι του και σκύβει μετανιωμένος στο άψυχο (;) κορμί της μητέρας του, φέρνει δάκρυα στα μάτια των θεατών που μετέχουν στο οικογενειακό του δράμα. Ο Βλαβιανός με μια στόφα κωμικού επίσης προσωπικά μού θύμισε τον αεικίνητο Γιώργο Κωνσταντίνου στα νιάτα του.

Διότι αυτό ακριβώς είναι το έργο του Διαλεγμένου: Ενώ έχεις την αίσθηση πως παρακολουθείς μία κωμωδία κοινωνικού χαρακτήρα, στο τέλος εισπράττεις ένα σπαραξικάρδιο δράμα και το γέλιο κόβεται μαχαίρι. Όσο επιδερμικός κι αν ακουστεί ο επίλογος σ’ αυτό το review από μία θεατρική παράσταση, ήθελα τόσο πολύ να έσφιγγα στην αγκαλιά μου χθες βράδυ τη μητέρα μου που έχω χάσει…

* Χθες, 5 Νοεμβρίου, ήταν η επίσημη πρεμιέρα του έργου, την οποία παρακολούθησαν μεταξύ άλλων η Ελισάβετ Κωνσταντινίδη, ο Γιώργος Νανούρης, η Μπέττυ Λιβανού, οι Σκιαδαρέσες, η Μαρία Αντουλινάκη, ο Θανάσης Χειμωνάς, η Γωγώ Μπρέμπου και ο Άρης Λουπάσης.

Πέμπτη 5 Νοεμβρίου 2026

Adolf Shapiro: «Όταν οι άνθρωποι σταματούν να εκπλήσσονται, είναι σαν να έχουν πεθάνει».

Έφτασα στο ραντεβού μας ακριβώς στην ώρα μου. Τον βρήκα να με περιμένει μόνος του σε μία αίθουσα των αθλητικών εγκαταστάσεων Tae Kwon Do Φαλήρου, εκεί που αμέσως μετά τη συνέντευξη μας θα είχε μία ακόμη πρόβα με το θίασο του τσεχωφικού “Platonov”. Μαζί ήταν και το δεξί χέρι του στη χώρα μας, η κυρία Ντίνα Σαράντη, η μεταφράστρια, αλλά και ο Έλληνας βοηθός του, ο νεαρός ρωσοσπουδαγμένος ηθοποιός και σκηνοθέτης Θεοδόσης Σκαρβέλης. Τρομερά φιλικός και προσηνής, μου ζήτησε να κάνουμε τη συνέντευξη έξω, στον ήλιο, εκεί που δεν υπήρχε κανένα κάθισμα και γι’ αυτό μεταφέραμε καρέκλες. Από την πρώτη στιγμή ήταν ομιλητικός, εξομολογητικός σχεδόν, με χιούμορ και με μία εξαιρετική διαύγεια πνεύματος για τα 85 του χρόνια (είναι γεννημένος το 1939). Ύστερα από μία ώρα ασταμάτητης συζήτησης, που αν δεν είχε πρόβα σίγουρα θα λέγαμε και άλλα πράγματα, με ευχαρίστησε κι εγώ έφυγα πετώντας σχεδόν, έχοντας στα χέρια μου μία δυνατή – θέλω να πιστεύω – αποκλειστική συνέντευξη. 

Περιγράψτε μου αν μπορείτε το συναίσθημα της πρώτης ανάγνωσης ενός έργου του Τσέχοφ για πρώτη φορά στη ζωή σας.

Για να σας πω την αλήθεια, αυτό δεν το θυμάμαι. Όχι, όχι, μάλλον δεν θυμάμαι με ακρίβεια σε τι ηλικία πρωτοδιάβασα κείμενο του Τσέχοφ. Υποθέτω, πάντως, πως μόλις το διάβασα, σκέφτηκα πως πρέπει να πάω να φάω και να πιώ κάτι (γέλια).

Σε ποια ηλικία αποφασίσατε να γίνετε σκηνοθέτης και ποια ανάγκη σας θέλατε να καλύψετε;

Περίπου στην ηλικία των εφτά ετών και δεν κάνω πλάκα. Για πρώτη φορά παρακολούθησα μία παράσταση, ενός μπαλέτου συγκεκριμένα και μου άρεσε τόσο πολύ ώστε φαντασιωνόμουν πως θα φτιάξω κι εγώ έναν τέτοιο διαφορετικό κόσμο. Φυσικά όταν ένας άνθρωπος μιλάει για το επάγγελμα του, δεν ξέρει που θα τον οδηγήσει η ζωή, ειδικά όταν βρίσκεται στην ηλικία των εφτά ετών. Αυτό παραμένει ένα μεγάλο μυστήριο, ίσως μια εσωτερική φωνή είναι αυτή που μας λέει προς τα που θα πάμε. Όταν ένας άνθρωπος λέει ότι θα γίνει γιατρός στα δέκα ή στα δώδεκα του, και πάλι μιλάει χωρίς να γνωρίζει αν θα φοβάται ή δεν θα φοβάται το αίμα, λόγου χάριν. Εμένα πάλι η ανάγκη να γίνω σκηνοθέτης ήταν η ευχή και η επιθυμία, όλο αυτό που έβλεπα, να το είχα κάνει εγώ. Και, ξέρετε, εκείνη την εποχή μετά το σχολείο δεν ήταν εύκολο να σπουδάσεις σκηνοθέτης. Έπρεπε να έχεις κάνει πρακτική πρώτα ως ηθοποιός, γι’ αυτό και στην αρχή έγινα δεκτός σε δραματική σχολή. Στη συνέχεια μεταπήδησα στο τμήμα της σκηνοθεσίας, κάτι που θα γινόταν ούτως ή άλλως.

Έχετε ασχοληθεί και διδάξει τη μέθοδο Στανισλάφσκι. Πιστεύετε ότι η σχολή Στανισλάφσκι έχει υποστεί αλλοιώσεις μέσα στα χρόνια, έτσι όπως ακολουθείται;

Είναι πολύ δύσκολη αυτή η ερώτηση. Δεν υπάρχει τίποτα πιο τρομακτικό για κάθε παιδαγωγό απ’ τους μαθητές του τους ίδιους.

Πως εννοείτε το «τρομακτικό»;

Εννοώ το πώς οι μαθητές ερμηνεύουν τη διδασκαλία του παιδαγωγού τους. Είναι συνηθισμένη η ιστορία όταν φεύγει ο δάσκαλος ν’ αρχίζουν οι μαθητές να προσπαθούν ν’ αποδείξουν ότι γνώριζαν καλύτερα από τον δάσκαλο τους. Η μία πλευρά είναι ότι ο καθένας γνωρίζει το δάσκαλο του με το δικό του τρόπο. Η άλλη πλευρά είναι πως όταν υπήρχε η Σοβιετική Ένωση, τον είχαν σχεδόν αγιοποιήσει τον Στανισλάφσκι. Τον μετέτρεψαν σ’ ένα νεκρό σχήμα. Ο Στάλιν αγαπούσε να ορίζει κάποιον βασικό σ’ όλους τους τομείς της ζωής, όπως τους στρατηγούς του ας πούμε. Υπήρχε ο στρατηγός – συγγραφέας της χώρας, ο στρατηγός – σκηνοθέτης του κινηματογράφου και έτσι έδωσαν στον Στανισλάφσκι το ρόλο του στρατηγού του θεάτρου. Ο ίδιος δεν το ήθελε καθόλου αυτό. Την εποχή εκείνη βρισκόταν σε μια ηλικία που δεν καταλάβαινε και πολύ καλά τι γινόταν γύρω του.

Μιλάμε για γεροντική άνοια;

Όχι, όχι, δεν είχε καθόλου άνοια. Μέχρι την τελευταία μέρα της ζωής του αναζητούσε νέους τρόπους διδασκαλίας και μπορούσε να αποκηρύσσει πράγματα που είχε κάνει στα νιάτα του. Απλά όταν αναφέρονται στον Στανισλάφσκι όλοι νομίζουν πως μιλάνε για έναν πολύ σταθερό και αμετακίνητο άνθρωπο. Στην πραγματικότητα ο ίδιος ο Στανισλάφσκι πειραματιζόταν καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του.

Είναι κλισέ να λέμε ότι μέσα από το θέατρο μπορούμε να γνωρίσουμε τον κόσμο;

Δεν είναι καθόλου κλισέ. Κλισέ είναι να λέμε ότι με τη βοήθεια του θεάτρου μπορούμε ν’ αλλάξουμε τον κόσμο. Αναμφισβήτητα μπορείς να γνωρίσεις τον κόσμο κι αυτό είναι το μεγαλύτερο ενδιαφέρον στο να κάνεις θέατρο: Ο καθένας έχει έναν καθορισμένο σκοπό ζωής και στο χώρο και στο χρόνο. Να μάθει τι υπήρχε πριν ή να κοιτάξει προς το μέλλον και να ονειρευτεί. Αυτήν ακριβώς τη δυνατότητα δίνει το θέατρο. Μέσω αυτού, μαθαίνεις τη φιλοσοφία άλλων λαών, ακόμη και το πως να αντιλαμβάνεσαι πράγματα στην καθημερινότητα σου. Το θέατρο διευρύνει όλες τις δυνατότητες του ανθρώπου.

Τι άλλαξε στη ζωή σας μέσα από τα πολλά διεθνή βραβεία και τις διακρίσεις;

Για μένα δεν άλλαξε τίποτα. Ξέρετε κάτι; Πολλές φορές παίρνεις βραβεία και διακρίσεις όχι για το καλύτερο που έχεις κάνει ή γι’ αυτό που εσύ θεωρείς καλύτερο. Άλλες φορές πάλι, κάτι που είναι πολύτιμο για σένα, δεν αναγνωρίζεται και δεν βραβεύεται. Πιστεύω πως τα βραβεία είναι συμπτώσεις και τίποτα παραπάνω. Η σύμπτωση αυτού που κάνεις μ’ έναν καθορισμένο χρόνο. Εδώ μπαίνει και η κατάσταση στην οποία βρίσκεται η κοινωνία, αλλά και ο κόσμος ολόκληρος.

Το θέατρο είναι διεθνής γλώσσα; Η γλώσσα που υπερβαίνει τη μετάφραση συνήθως;

Ναι, υπάρχει αφενός η γλώσσα του θεάτρου και, αφετέρου, η σκηνοθετική γλώσσα. Όπως κάθε άλλη γλώσσα, έτσι κι αυτή αναπτύσσεται και μετασχηματίζεται. Φυσικά τους σκηνοθέτες τους βοηθά να συνεννοούνται με το περιβάλλον και με τους ηθοποιούς τους αν όλοι γνωρίζουν και τις δύο γλώσσες κι αυτό δεν το συναντάς συχνά (σ.σ. μου ζητάει συγγνώμη που μου μιλάει κρύβοντας με το χέρι το πρόσωπο του για να κάνει αντηλιά). Δεν μπορείς να τα μετράς όλα με τα δάχτυλα του χεριού σου – εγώ, ας πούμε, έχω μαζί μου τη Χριστίνα, τη μεταφράστρια μου, όλα αυτά τα χρόνια και δεν θα δούλευα με κανέναν άλλο. Γνώρισα δηλαδή ανθρώπους εδώ που μιλάνε και τα ελληνικά και τα ρωσικά, αλλά σίγουρα η παρουσία τους δίπλα μου θα με ενοχλούσε. Διότι, εδώ ξέρετε, πέρα απ’ τη γλώσσα και τη γραμματική της, ο άλλος θα πρέπει και να γνωρίζει τι ακριβώς κάνει ένας σκηνοθέτης. Πάλι δηλαδή μπαίνουν λίγο η διπλωματία και η κατανόηση του τρόπου σκέψης ενός σκηνοθέτη ξέχωρα απ’ τη γνώση της ξένης γλώσσας. Το μεγαλύτερο ταλέντο είναι να μεταφέρεις από μία γλώσσα σε μία άλλη τον τρόπο που σκέφτεται ένας άνθρωπος. Και εννοείται πως το να πεις «δώσε μου ένα ποτήρι νερό» δεν είναι πρόβλημα στο να το μεταφράσει ένας άλλος. Τα πράγματα γίνονται δύσκολα όταν μιλάς για δύσκολα θέματα.

Σκοπός της ζωής σας ήταν η τελειοποίηση στην τέχνη σας πρωτίστως και μετά στον εαυτό σας ή το αντίστροφο;

(σκέφτεται για ώρα) Ξέρετε, στη βάση της σχολής του Στανισλάφσκι υπάρχει η αίσθηση του θεάτρου ως ενός τρόπου τελειοποίησης του εαυτού σου. Θεωρώ αυτή την αρχή τρομερά πολύτιμη για μένα. Το άσχημο είναι ότι το καλό θέατρο σε βοηθά να βελτιώσεις τον εαυτό σου, ενώ το κακό θέατρο σε καταστρέφει. Δεν είμαι σε θέση, πάντως, να μιλάω για πράγματα που ίσως ούτε κι εγώ μπορώ να συνειδητοποιήσω. Αρκούμαι να σας πω ότι στην ηλικία που βρίσκομαι, μου αρέσει πάρα πολύ να είμαι στο θέατρο. Εγώ ο ίδιος ακόμη ξαφνιάζομαι. Τόσο στο θέατρο, όσο και στη ζωή, η έκπληξη και το ξάφνιασμα είναι κύρια αίσθηση του ανθρώπου. Όταν οι άνθρωποι σταματούν να εκπλήσσονται, είναι σαν να έχουν πεθάνει.

Έχετε επισκεφτεί πολλές φορές την Ελλάδα. Οι Έλληνες ποια σχέση έχουν λέτε με την ιστορία τους σήμερα;

Νομίζω πως αυτό θα έπρεπε να σας το απαντήσει κάποιος άλλος. Πιστεύω πως οι Έλληνες έχουν τόση σχέση με την ιστορία τους όση έχουν και οι Ρώσοι. Βέβαια, τώρα που το σκέφτομαι, μάλλον οι Έλληνες έχουν μεγαλύτερη σχέση απ’ ότι οι Ρώσοι. Βλέπω στην καθημερινότητα τους να εντάσσουν μυθολογικούς ήρωες και πρόσωπα από την αρχαιότητα.

Με εντυπωσιάζετε. Δεν το είχα σκεφτεί…

Μα το βλέπεις να γίνεται ακόμη και σε μία απλή συζήτηση με Έλληνες, γι’ αυτό και το παρατήρησα και το αναφέρω τώρα στη δική μας κουβέντα.

Η τέχνη αποτέλεσε για σας μια δικλίδα ασφαλείας;

Ναι, ασφαλώς, και νομίζω πως μέχρι σήμερα μου συμβαίνει. Πολύ συχνά σκέφτομαι το εξής: «Πολύ ωραία, πέθανα! Και τι παράσταση θα ανεβάσω εκεί που θα είμαι;»

Πιστεύετε ότι τη γνωρίζετε καλά τη ζωή ή ακόμη μαθαίνετε;

Δεν την ξέρω τη ζωή και ούτε τη μαθαίνω. Αυτή, η ίδια η ζωή, με μαθαίνει. Δεν θα έλεγα ωστόσο ότι είμαι και πολύ καλός μαθητής. Θα μπορούσα να είμαι πιο προσεκτικός. Πέρασα ατελείωτες ώρες μέσα στις σχολικές τάξεις, ξέρετε, κοιτάζοντας απλά έξω απ’ το παράθυρο.

Πιστεύετε πως όσο περνάνε τα χρόνια πράγματα που γίνονται από ευχαρίστηση, μετατρέπονται σε καθήκον;

Μα είναι τόσο προσωπική αυτή σας η ερώτηση, πολύ προσωπική για καθέναν άνθρωπο! Υπάρχει ένα τέτοιο σημείο: Σε κάποια φάση, δεν ξέρεις τι συμβαίνει, το χάμστερ γυρίζει τη ρόδα μες το κλουβί του ή η ρόδα γυρίζει το χάμστερ; Τη θεωρώ τόσο προσωπική ερώτηση, που πραγματικά δυσκολεύομαι να απαντήσω. Ένας άνθρωπος που κάνει μηχανικά σήμερα ότι αγαπούσε χθες, ισοδυναμεί με θάνατο των κυττάρων του εκεί που σε κάποιον άλλο συνεχώς γεννιούνται νέα κύτταρα. Μιλάω για καινούργια ενδιαφέροντα – δεν το περιορίζω μόνο στο θέατρο – που ισοδυναμούν με τη σειρά τους με τη χαρά του ξεκινήματος.

Πιο πολύ τρεφόμαστε από το μέλλον ή από το παρελθόν;

Από την αγωνία και την ανησυχία για το μέλλον.

Συμφωνείτε πως τη μεγαλύτερη μοναξιά ο καλλιτέχνης τη βιώνει στην επιτυχία του;

Ναι, έχετε δίκιο, αλλά γιατί όμως; Νομίζω πως όταν είσαι καλά δεν έχεις και ανάγκη από κανέναν.

Συνεχίζετε να με εκπλήσσετε…

Κι εγώ τώρα το σκέφτηκα και μου άρεσε (γέλια) Κανείς μέχρι τώρα δεν μου έκανε αυτή την ερώτηση και έχει μεγάλο ενδιαφέρον.

Χαίρομαι. Υπάρχει κάτι που σας φοβίζει;

(σκέφτεται πολύ) Ούτε κι αυτό το έχω σκεφτεί, αλλά μάλλον δεν γνωρίζω άλλη εποχή σαν αυτή που να μη με φοβίζει κάτι. Ο άνθρωπος πρέπει να νιώθει φόβο και πρέπει να φοβάται πολλά πράγματα. Διαφορετικά θα’ναι ο Τζέιμς Μποντ, που ακόμη κι εκείνος φοβόταν. Πως μπορείς να μη φοβάσαι για τους δικούς σου, για τους γονείς σου, για τα παιδιά σου, για το θέατρο, για όλα όσα γίνονται σήμερα γύρω σου; Ένας νορμάλ άνθρωπος οφείλει να φοβάται.

Τι γίνεται με την αληθινή ζωή; Τι θα λέγαμε όλοι εμείς στους ανθρώπους εκεί έξω που διψούν για επικοινωνία, αδιαφορώντας όμως για τέχνη και θέατρο;

Να ζουν όπως ζουν μια χαρά! Να ασχοληθούν με άλλα πράγματα, αυτό θα τους έλεγα εγώ: Κοιτάξτε τη θάλασσα, χαϊδέψτε τα δέντρα σας, υπάρχουν τόσα άλλα πράγματα ωραία και ωφέλιμα. Ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει και χωρίς το θέατρο, γιατί όχι; Κατά μία άποψη μου, βέβαια, η ζωή του μπορεί να’ναι λιγότερο ενδιαφέρουσα. Πάντως μπορεί να ζει και χωρίς την τέχνη, ενώ άνθρωποι που ζούσαν μακριά απ’ τα κέντρα, οι νησιώτες ας πούμε, πάλι είχαν με ένα τρόπο επαφή με την τέχνη. Όταν η μητέρα λέει παραμύθια σ’ ένα παιδί ή όταν ένας μεγαλύτερος αδερφός αφηγείται στον μικρότερο μια ιστορία, αυτό είναι ήδη τέχνη, θέατρο! Του λέει πως ήταν ο λύκος, το τέρας, κάνει με τα χέρια του τις κινήσεις όλες, αλλάζει τη φωνή του, επομένως λειτουργεί σαν ένας ηθοποιός ερήμην του.

Σας αρέσει η πειθαρχία, τόσο στη ζωή, όσο και στην τέχνη;

Ακούστε, υπάρχει η στρατιωτική, υπάρχει και η δημιουργική πειθαρχία. Είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Η πειθαρχία από μόνη της με εκνευρίζει αφάνταστα, το «ένα – δύο – τρία, μαρς»! Αυτού του είδους η πειθαρχία μου δημιουργεί μειδίαμα και αποστροφή. Η δημιουργική πειθαρχία, απ’ την άλλη, οργανώνει τον άνθρωπο και χωρίς αυτήν δεν θα πρέπει κανείς να κάνει θέατρο.

Πως τα καταφέρνετε, έτσι όπως σας έχω τώρα απέναντι μου, και δείχνετε τουλάχιστον μία δεκαετία νεότερος;

Κάθε μέρα πηγαίνω σε ινστιτούτο ομορφιάς (γέλια). Δουλεύω, δουλεύω συνέχεια και πιστεύω πως αυτός είναι ο λόγος. Κι αν εγώ έχω τη δουλειά μου για να με κάνει να μοιάζω νεότερος, για έναν άλλον ίσως είναι κάτι άλλο. Εγώ, ας πούμε, δεν διαθέτω βίλα να παραθερίζω, ενώ αυτοκίνητο οδήγησα μόνο για ένα χρόνο και τώρα πια δεν έχω. Να σας πω κάτι; Δεν μου αρέσει να παλεύω για τη ζωή! Πάντα είχα τόσα λεφτά, όσα για να περνούσα μόνο, για να αγοράσω κάποια βιβλία και να κάνω ορισμένα ταξίδια ή για να βοηθήσω άλλους ανθρώπους. Δεν ασχολήθηκα με το να φτιάξω τη ζωή μου, έτσι όπως το σκέφτονται οι πολλοί.

Κι έτσι έχετε και την ηρεμία σας.

Πράγματι, εν τοιαύτη περιπτώσει έχω την ηρεμία μου και με βοηθάει πολύ. Μου αρέσει όμως να έχω να κάνω με επαγγελματίες στη δουλειά μου και δεν μου αρέσουν καθόλου οι τεμπέληδες. Πολλοί άνθρωποι κάνουν μια δουλειά που δεν θα έπρεπε να την κάνουν. Ο τσαγκάρης μπορεί να μαγειρεύει σε μία κουζίνα και ο μάγειρας να φτιάχνει παπούτσια. Αν ο άνθρωπος έχει ταλέντο κάπου, μ’ αυτό θα πρέπει ν’ ασχοληθεί. Και, εδώ που είμαστε, φυσικά να καταλαβαίνει αυτόν που του λέει κάτι σημαντικό και σπουδαίο από το θέατρο. Και αυτός που καταλαβαίνει από θέατρο, οφείλει να κατανοεί και αυτούς που οργανώνουν τα χρήματα τους και την ίδια τους τη ζωή. Για μένα ο ιδανικός κόσμος είναι αυτός του επαγγελματία, ο οποίος όμως σέβεται τη δουλειά που κάνει ένας άλλος επαγγελματίας.

Ποιο θεωρείτε μεγαλύτερο σας απόκτημα;

Τον γιο μου. Με εσάς τελικά θα έπρεπε να μιλάγαμε για ώρες, μου αρέσουν πάρα πολύ οι ερωτήσεις σας. Μάλλον ο γιος μου, λοιπόν, δεν έχω άλλη απάντηση.

Έναν γιο έχετε, ένα παιδί;

Έχω και μια κόρη και έναν άλλο γιο, μόνο που αυτοί έχουν γεννηθεί 38 χρόνια πριν απ’ αυτόν που σας ανάφερα. Τα αγαπώ εξίσου, αλλά αυτός ο γιος μου, ο μικρότερος, μου δημιουργεί ένα είδος αισιοδοξίας για τις μελλοντικές γενιές. Πολλοί βρίζουν τη νεολαία και το βρίσκω εντελώς άδικο.

Και μικρόψυχο, δεν νομίζετε;

Θέλουν να νουθετήσουν τους νέους με τον τρόπο τους, αλλά δεν καταλαβαίνουν πως η ξένη πείρα δεν γίνεται μάθημα για κανέναν. Δεν μπορείς σ’ ένα ξένο βιβλίο να διαβάσεις τη δική σου ζωή. Και τι σημαίνει πείρα, εδώ που τα λέμε; Πείρα είναι η ιστορία των λαθών σου, όταν κι εδώ κι εκεί και παραπέρα μπορεί να έκανες λάθη. Οι άνθρωποι αυτοί θέλουν να πατρονάρουν τη νέα γενιά και όχι να μαθαίνουν απ’ αυτή. Έχουν μεγάλη ιδέα για τις εμπειρίες τους, υπερβολική θα έλεγα, που τους κάνει αυτάρεσκους. Ίσως αυτό σημαίνει και την ανάγκη τους να παραμένουν ακόμη, να υπάρχουν, ακόμη και ενόσω βρίσκονται στο κατώφλι του βιολογικού τους θανάτου. Στην τέχνη δεν μπορείς να μαθαίνεις τον άλλους, αλλά μόνο να μαθαίνεις απ’ τους άλλους.

Εσείς τα αγαπάτε, βλέπω, τα λάθη σας.

Δεν ανατρέχω στα λάθη μου πολύ συχνά, αν και σαφώς τα γνωρίζω. Πριν, παρατηρήσατε ότι μοιάζω πιο νέος. Δεν μου αρέσει καθόλου η αίσθηση του αποτελέσματος και τη διώχνω τελείως και πάντα. Δεν μπορούμε να βγάζουμε συμπεράσματα για το που έχουμε φτάσει ο καθένας μας. Ακόμη και στις δικές σας ερωτήσεις, που δεν είναι συνηθισμένες για συνέντευξη, δεν οφείλω να βγάζω συμπεράσματα για τον εαυτό μου. Ας το κάνουν άλλοι για μένα.

Ελπίζετε σε μια επανάσταση, όποια κι αν είναι αυτή;

(η μεταφράστρια του Shapiro, η κυρία Ντίνα, σκύβει και μου λέει χαμογελαστή: «Είμαι κι εγώ περίεργη για να δω τι θα πει»…). Είτε ελπίζω, είτε δεν ελπίζω, οι επαναστάσεις πάντα θα υπάρχουν. Έτσι είναι η ζωή, έτσι και οι επαναστάσεις ήταν ανέκαθεν μεγάλο κομμάτι της ιστορίας της ανθρωπότητας. Τίποτα δεν θα προσφέρει η δική μου άποψη, ούτε σε μένα, ούτε σε κάποιον άλλον. Οι επαναστάσεις θα γίνονται και αυτό δεν προέρχεται από έναν άνθρωπο μόνο. Έτσι προχωρά ο κόσμος όλος.

Θα περίμενα πριν, πάντως, να μου λέγατε πως ένα μεγάλο απόκτημα σας, αν όχι το μεγαλύτερο, είναι το ότι ακόμη γυρνάτε τον κόσμο και σκηνοθετείτε έργα κλασικού και σύγχρονου ρεπερτορίου (τη στιγμή αυτή ένας συνεργάτης του, από τον θίασο του “Platonov”, που αγνοεί πως κάνουμε συνέντευξη, πάει μπροστά στον Shapiro και υποκλίνεται. Ο Shapiro σηκώνεται από την καρέκλα του, πέφτει στα γόνατα και υποκλίνεται κι αυτός στον συνεργάτη του).

Ναι, αλλά δεν έχει να κάνει με την αγάπη για τη ζωή. Ας πούμε, δεν θα ήθελα να πάω να σκηνοθετήσω στη βόρεια Κορέα.

Το 2011 δουλέψατε με μια Ελληνίδα σταρ, τη Ζωή Λάσκαρη. Με την τόση εμπειρία σας, μπορείτε να διακρίνετε διαφορά στη στάση ενός ηθοποιού σταρ απέναντι σ’ έναν σκηνοθέτη απ’ ότι ενός οπουδήποτε άλλου ηθοποιού;

Συνεργαστήκαμε στο “Rose” του φίλου μου και φίλου σας, του Martin Sherman. Θα απαντήσω πως αν αυτοί οι ηθοποιοί – σταρ είναι νηφάλιοι, κάνουν και ωραίες πρόβες. Κανείς δεν με ανάγκασε, όμως, να δουλέψω με τη Ζωή και δούλεψα με μεγάλη ικανοποίηση. Μου άρεσε πολύ ο τύπος της, η στόφα της και ένιωθα ότι κουβαλά ένα ανθρώπινο δράμα αυτή η γυναίκα. Είχε ένα μυστήριο που ομολογώ πως δεν μπόρεσα να το αποκρυπτογραφήσω.

Ανέκαθεν σας ενδιέφερε να αποκρυπτογραφείτε τα μυστήρια των ηθοποιών σας;

Είναι το πιο σημαντικό. Γίνεται σχεδόν απ’ το casting. Τους κοιτάζω και μου αρέσει να επιλέγω κάποιους ηθοποιούς, στους οποίους διακρίνω ένα μυστήριο. Όταν μου είναι πολύ «κατανοητός» ένας ηθοποιός, παύει να έχει ενδιαφέρον για μένα.

Και πως κατακτιέται αυτό; Ακόμη και βλέποντας εξ όψεως έναν ηθοποιό;

Και εξ όψεως και μιλώντας μαζί του. Από μια πρώτη γνωριμία, θα έλεγα, αλλά όπως είχα δηλώσει και παλιότερα, απλά θέλω ο ηθοποιός να μου προκαλεί ένα ενδιαφέρον, τόσο σαν άνθρωπος, όσο και σαν ηθοποιός. Όπως σας είπα για τη Ζωή Λάσκαρη ότι με ενδιέφερε η στόφα της και το δράμα της, τέτοιους ανθρώπους δεν τους βρίσκεις στο δρόμο.

Και γι’ αυτό γίνονται ηθοποιοί;

Όχι, γι’ αυτό προκαλούν το ενδιαφέρον. Και δεν είναι απαραίτητο να σου προκαλεί με τη μία ο άλλος θετικά συναισθήματα. Μιλάμε πάντα για δημιουργικά συναισθήματα, όποια κι αν είναι.

Κύριε Shapiro, σας ευχαριστώ πάρα πολύ γι’ αυτή τη συνέντευξη και ελπίζω να μην σας κούρασα.

Εγώ σας ευχαριστώ. Ήταν πολύ, μα πάρα πολύ ενδιαφέρουσες οι ερωτήσεις σας και δεν συμβαίνει αυτό συχνά ειδικά τα τελευταία χρόνια. Μόνο που αισθάνομαι λίγο άβολα γιατί τόση ώρα σας μιλούσα, προσπαθώντας να κρύψω τα μάτια μου από τον ήλιο.

* Η συνέντευξη με τον Ρώσο σκηνοθέτη Adolf Shapiro πραγματοποιήθηκε τον Φεβρουάριο του 2024.

** Πρώτη δημοσίευση: OLAFAQ.gr

*** Photos Adolf Shapiro: Θωμάς Δασκαλάκης. 

**** Photos Adolf Shapiro - Μπόσκο: Ντίνα Σαράντη

Κυριακή 1 Νοεμβρίου 2026

Ο τραγουδοποιός Κρέων Κανακάρης σε α' πρόσωπο

Η καταγωγή μου είναι από την Ανατολική Θράκη, πρόσφυγες οι παππούδες στη Δράμα και μετά στις Σέρρες. Κρέοντα έλεγαν τον παππού μου, τα έδιναν τέτοια ονόματα στα μέρη του, οπότε και μένα μου έδωσαν το όνομα του. Εγώ γεννήθηκα στις Σέρρες και εκεί μεγάλωσα. Στην Αθήνα ήρθα το 2020 και ως δάσκαλος, αλλά και για να ασχοληθώ με τη μουσική. Είμαι 34 ετών.

Πρότυπα μου δεν ήταν αυτοί που θα μπορούσες να σκεφτείς, Μάλαμας, Παπακωνσταντίνου κλπ. Για μένα όλα ξεκίνησαν με τον Μπομπ Ντίλαν. Άκουγα τότε τον Αλκίνοο Ιωαννίδη - πριν από είκοσι χρόνια μιλάω - και πρόσεξα που έκανε συνεχείς αναφορές στον Σαββόπουλο. Τον Σαββόπουλο μέχρι τότε τον ήξερα από τις σχολικές γιορτές με τη «Συννεφούλα», το «Σαν τον Καραγκιόζη» και το «Ας κρατήσουν οι χοροί». Είναι φοβερό το ότι αυτά έχουν μείνει στην κοινή συνείδηση για τον Σαββόπουλο και όχι ο «Μπάλος». 

Δεν ήξερα καθόλου μουσική και ούτε ξέρω, δεν μπορώ δηλαδή να διαβάσω παρτιτούρες. Ίσως οφείλεται στο ότι είχα ως εκκίνηση μου τα τραγούδια και όχι τη μουσική. Αγάπησα τα τραγούδια και σχεδόν ανεπίγνωστα, χωρίς να το καταλάβω, άρχισα να γράφω τα πρώτα δικά μου. Γέμισα είκοσι πέντε τετράδια με στίχους στα αγγλικά, διότι μόλις «γνώρισα» τον Ντίλαν μετά «πήγα» στον Νιλ Γιάνγκ, τον Λέοναρντ Κοέν, τη Τζόνι Μίτσελ Ένιωθα έλξη για τα 60s - 70s, εκεί ήταν το θέμα για μένα. Εννοείται πως αγαπώ μουσικές απ' όλα τα είδη και όλες τις χρονικές περιόδους, συνειδητοποίησα όμως πως η μουσική που μ' αρέσει έχει κάτι από τα 60s - 70s χωρίς να είναι «αντιγραφή - επικόλληση». 

Είχα εξ αρχής ένα σοβαρό θέμα: Δεν ήξερα να παίζω κανένα όργανο. Είχα ένα πραγματάκι, μια παιδική κιθαρίτσα, που χρησίμευε μόνο για το ρυθμό. «Αφού έφτασες εδώ, μάθε και μια κιθάρα» είπα στον εαυτό μου και στο χωριό υπήρχε ένας φίλος που μάθαινε τα βασικά ακόρντα για να παίζει τραγούδια. Του ζήτησα να μου δείξει και μένα κι έτσι τον καιρό των πανελληνίων εξετάσεων, στα διαλείμματα των διαβασμάτων, μου έδειχνε ακόρντα. Θέλω να πω ότι δεν ξεκίνησε η μουσική για μένα από μεμονωμένες συγχορδίες, νότες και παρτιτούρες, αλλά από τα τραγούδια. Καμία σχέση δηλαδή με άλλους σπουδαγμένους μουσικούς.

Το συγκρότημα Το Παράλληλο Πάρτι δημιουργήθηκε στα τέλη του 2011. Δεν ήμουν ακόμη σίγουρος αν θα ακολουθούσα τη μουσική, πολύ δε περισσότερο αν θα έβγαζα δίσκους. Ήρθαν απλά οι φίλοι και μου είπαν «Δεν κάνουμε μια μπάντα;», ε και την κάναμε! Ήμουν ο τραγουδιστής και έπαιζα και κιθάρα. Το ρεπερτόριο μας ήταν βασικά ξένο και ελληνικό ροκ, αν και ο καθένας έφερνε τα δικά του, άλλος τα πιο παράξενα, άλλος τα ελληνικά, άλλος τα 60s - 70s κι έτσι τα βρίσκαμε μεταξύ μας. Από ελληνικό ροκ είχα ακούσει ελάχιστο Παύλο Σιδηρόπουλο, μια και πάντα περιστρεφόμουν γύρω από το ξένο ροκ. Υπ' όψιν, μετά τους τραγουδοποιούς που προανάφερα, άρχισα να ασχολούμαι με τις μπάντες, σαν τους Pink Floyd και πάνω απ' όλους τους Beatles, που για μένα είναι η ρίζα του Κακού (γέλια). Ακολούθησαν οι Zombies, οι Yardbirds από 60s και μετά, ως νέος κι εγώ της εποχής μου, έπεσα στα 90s, Radiohead, Smiths κ.α. 

Στα αμιγώς ελληνικά τραγούδια μου, ο Σαββόπουλος είναι η βάση και όλα αυτά τα καταλαβαίνω μέσω του Σαββόπουλου. Επηρεάστηκα και από τους δικούς μας τραγουδοποιούς των 80s, βέβαια. Συγγενείς μου θεωρώ καλλιτεχνικά την Sophie Lies και τον Σταύρο Τσαντέ, που είχε βγάλει έναν εκπληκτικό δίσκο, τις «Παιδικές συνήθειες του πατέρα μου». Είμαι πιο κοντά σ' αυτούς που προσπαθούν να ορίσουν ξανά την τραγουδοποιία στο σήμερα. 

Ο δίσκος «Λίβελοι, καντάδες, ζωγραφιές και συναξάρια» είναι σε δικούς μου στίχους και μουσική, εκτός από ένα τραγούδι που μοιραστήκαμε στιχουργικά με την Παυλίνα Μάρβιν από δικό της βιβλίο. Ως πρώτη ατομική μου έκδοση, είχα κυκλοφορήσει οχτώ πολύ μικρά τραγούδια, ένα μίνι άλμπουμ συνολικής διάρκειας εννέα λεπτών με τίτλο «Πικαρέσκο» το 2020. Τον Ιανουάριο του 2026 κυκλοφόρησαν οι «Λίβελοι...», αλλά μόνο ψηφιακά. Τον Μάρτη του ίδιου χρόνου, πριν από μερικούς μήνες, κυκλοφόρησε κανονικά ο δίσκος μας με την Νάντη Χατζηγεωργίου που τυπώθηκε πιο γρήγορα σε βινύλιο. Έτσι, πρώτα βγήκε το βινύλιο του «Πότε κλείνουν οι στοές» και μετά οι «Λίβελοι» που προηγούνταν. Καλά πάμε από πωλήσεις, αλλά να ξεκαθαρίσουμε πως το δικό μας «τιράζ» δεν έχει καμία σχέση μ' αυτό των μεγάλων εταιρειών. Για τις «Στοές» τυπώσαμε μόνο διακόσια βινύλια και για τους «Λίβελους» μόνο εκατό, εκ των οποίων κυκλοφορούν στην αγορά οι εβδομήντα. Είναι κάπως συλλεκτικά χειροποίητα βινύλια, όπως καταλαβαίνεις, που τα φτιάξαμε μαζί με τον φίλο μου Κωστή Στεργίου. Δουλέψαμε πολύ τις ενορχηστρώσεις και ο Στεργίου είναι δίπλα μου στα πάντα. 

Ξεκινήσαμε τα λάιβ από μικρούς χώρους, παίζαμε στην Καλλιθέα, πρώτα μόνος μου, μετά με τον Κωστή και σιγά - σιγά φτιάξαμε μια μπάντα. Συγκεντρώθηκαν γύρω μας μουσικοί, που ήθελαν να στηρίξουν το εγχείρημα των «Λίβελων». Δημιουργήθηκε μία ωραία παρέα, μία συντροφικότητα μ' όλη αυτή τη φάση. Πρόσφατα δώσαμε στο Baumstrasse το πρώτο μεγάλο μας λάιβ που πήγε μάλλον καλά, όπως μου λένε. Να πω πώς όταν βρίσκομαι στη σκηνή, είμαι και δεν είμαι εκεί πέρα. Είμαι πάντως πιο πολύ εξοικειωμένος με τις μικρές μουσικές σκηνές, όπως το «Μακάρι» των Εξαρχείων, που τ' αγαπώ πάρα πολύ. Στις μεγάλες σκηνές που πρέπει να φτιάξουμε ήχο, κάτι δηλαδή πολύ διαμεσολαβημένο, δυσκολεύομαι ή ίσως ξεσυνήθισα, αφού και με το Παράλληλο Πάρτι φτιάχναμε πάντα ήχο λόγω του ροκ ρεπερτορίου. 

Το μεγαλύτερο σχολείο ήταν για μένα ο δρόμος. Έπαιζα στο δρόμο της Θεσσαλονίκης, όπου έζησα για μία δεκαετία. Ίσως γι' αυτό το λόγο ο τρόπος μου στις ερμηνείες είναι αρκετά φωναχτός. Στα μέρη που στεκόμουν, περνούσε κόσμος, περνούσαν αυτοκίνητα, κόρναραν κι εγώ που δεν είχα ενισχυτή έπρεπε κάπως ν' ακούγομαι. Πήγαινα λίγο χύμα στο κύμα...Τα τραγούδια μου γράφονταν σιγά - σιγά. Στους «Λίβελους» ενέταξα ένα κομμάτι από την περίοδο των Παράλληλο Πάρτι. Λέγεται «Το πρώτο παιδί που γεννήθηκε στο φεγγάρι» και ο τρόπος που ηχογραφήθηκε τώρα είναι τελείως διαφορετικός από την πρώτη εκτέλεση. Υπάρχουν λίγα αθηναϊκά τραγούδια, αφού τα περισσότερα γράφτηκαν στη Θεσσαλονίκη. Υπάρχει, ας πούμε, μία μπαλάντα «Του Γιώργη Ζάρκου», για μία πολύ ιδιαίτερη φιγούρα του Μεσοπολέμου, που μαθαίνω ότι επίκειται και η έκδοση της βιογραφίας του. Ο Ζάρκος ήταν συγγραφέας που τον αδίκησε ένα έντυπο, με το οποίο συνεργαζόταν. Αντί να το αφήσει να περάσει στο ντούκου, αυτός το έκανε θέμα και γι' αυτό ακριβώς ο εκδοτικός οίκος έβαλε λυτούς και δεμένους για να τον στείλουν στο ψυχιατρείο. Ήταν ένα θέμα με φοβερές πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις αυτό το συμβάν, ενώ από τον Δημήτρη Υφαντή έχει γραφτεί κι ένα σχετικό βιβλίο στις εκδόσεις Άγρα. Ο Υφαντής πάλι θα βγάλει τη βιογραφία του Ζάρκου, ο οποίος ναι μεν πήρε εξιτήριο από το ψυχιατρείο, αλλά έκανε και εξορία ως αντιστασιακός. Πέθανε τον Απρίλιο του 1967 μόλις δύο εβδομάδες πριν επιβληθεί η χούντα. Το τραγούδι «Του Γιώργη Ζάρκου» μού προέκυψε δεκάλεπτη μπαλάντα. 

Δεν ξέρω αν κάποιος γνωστός ή καταξιωμένος δημιουργός έχει ενδιαφερθεί για τη δουλειά μου. Ίσως εγώ έχω μια φούρια να πλησιάσω τους αγαπημένους μου τραγουδοποιούς, αν και με μερικούς γνωριζόμαστε κιόλας: Αγαπώ πάρα πολύ τον Βασίλη Νικολαΐδη και βρισκόμαστε σε ανοιχτή συνομιλία εντός και εκτός τραγουδιού, θα έλεγα. Έχει ακούσει τραγούδια μου και σε μερικά με έχει βοηθήσει κιόλας, δίνοντας μου συμβουλές. Είναι πολύ σημαντικό να δούμε τι έχει συμβεί μέχρι τώρα, να μην ερχόμαστε και να προσπαθούμε να επιβάλλουμε την τέχνη μας σε κενό, λες και δεν έχει προηγηθεί τίποτα. Δεν το λέω με ένα τρόπο κλειστό, αλλά αν δεν προσέξουμε τι έχει γίνει πριν από μας, πως θα δούμε τι θα κάνουμε κι εμείς τώρα; Αυτό μας ξεκολλάει από κακές συνήθειες, είτε ως γραφιάδες, είτε ως μουσικοί κλπ. Μία κακή συνήθεια είναι για μένα να γράφεις μόνο αυτόματα, λες κι αυτό που νιώθεις είναι το σημαντικότερο πράγμα στον κόσμο. Από ένα σημείο και μετά πρέπει να βλέπεις το ίδιο σου το βίωμα με μεγαλύτερη ταπεινότητα. 

Δεν ξέρω αν είμαι φιλόδοξος, δεν μπορώ να το πω! Δεν φανταζόμουν ότι θα είχα ποτέ συγκρότημα, το Παράλληλο Πάρτι, όπως αντίστοιχα δεν φανταζόμουν μέχρι το 2020 τουλάχιστον ότι θα έβγαζα ποτέ δίσκο. Υπήρχε δηλαδή το υλικό χωρίς να σκεφτόμουν μία δισκογραφική έκδοση του. Όταν άρχισαν οι άλλοι να μου βάζουν την ιδέα, ήρθε και με βρήκε η Νάντη, η οποία είναι φίλη μου καλή. Μου έβαλε τη δικιά της ιδέα, «Μήπως να φτιάξουμε και κάτι διαφορετικό;» Άκουσε τα τραγούδια μου, ήρθε στα πρώτα λάιβ μου στις αρχές της μετά Covid εποχής και αποφασίσαμε να φτιάξουμε έναν κοινό δίσκο. Μόνο που η Νάντη ήταν πιο κοντά στα λαϊκά, που προσωπικά δεν είχα καμία ιδιαίτερη σχέση. Τα λαϊκά εγώ τα άκουγα από μία ταβέρνα στο χωριό μας αφού αυτά έπαιζε. Υπήρχε ο σπόρος, αλλά δεν ήταν η μουσική που εγώ θα έβαζα ν' ακούσω. Όσο ήμουν στη Θεσσαλονίκη, δεν μπορούσα καν να ακούσω ρεμπέτικα, ούτε μπορούσε και κανένας να μου εμφυσήσει την αγάπη για το ρεμπέτικο. Είχα διαβάσει μόνο κάτι του Θωμά Κοροβίνη, εκτός από τις νουβέλες του, τις οποίες δανειζόμουν απ' τη δημοτική βιβλιοθήκη επειδή ήμουν άφραγκος. Αναφέρομαι στο φοβερό βιβλίο του για τους Ασίκηδες, που για μένα ήταν σταθμός. Τον αγαπώ τον Κοροβίνη, τον έχω συναντήσει δυο - τρεις φορές κι έχουμε και μ' αυτόν ανοιχτή επικοινωνία. Σέβομαι επίσης και την ιδιότητα του σαν τραγουδοποιού. Όταν όμως ήρθα στην Αθήνα, λίγο η μοναξιά, λίγο ο Covid, άρχισα να ψάχνομαι με τα λαϊκά τραγούδια. Άρχισα και να μεταφράζω στα ελληνικά ξένους τροβαδούρους, Γάλλους, Γερμανούς, Νοτιοαμερικανούς κλπ., ποιητές σαν τον Φρανσουά Βιγιόν, αλλά και τους τροβαδούρους του Μεσαίωνα, μελετώντας πάντα το τραγουδο-ποιητικό φαινόμενο. Έφτασα πιο κοντά έτσι στους μη λόγιους τραγουδοποιούς και στον κιθαριστή Γιώργο Κατσαρό, που διέπρεψε στην Αμερική των αρχών του 20ου αιώνα. Με συγκίνησε, καθώς τον τρόπο του τον εξέλαβα ως τροβαδούρικο, προτού με συγκινήσει ο Μπάτης από την Τετράδα του Πειραιά περισσότερο από τον Βαμβακάρη, τον Παγιουμτζή και τους άλλους μεγάλους. Μου άρεσε το θεατράλε στοιχείο του Μπάτη και που μιλούσε για πράγματα ασυνήθιστα εντός του λαϊκού τραγουδιού, για την καθημερινότητα π.χ. αλλά μ' ένα πολύ ιδιαίτερο τρόπο. Αυτό ακριβώς έψαχνα στο ρεμπέτικο, το «περίεργο», αυτό που δεν είχε περάσει από το «γυάλισμα» της δεκαετίας του 1950, αυτό δηλαδή που έμεινε πίσω. Έτσι ανακάλυψα τις γυναίκες, τη Γεωργακοπούλου, την Εσκενάζυ, τη Χασκήλ, τη Ρίτα Αμπατζή, βρήκα τραγούδια με τίτλο «Εγώ είμαι η μπολσεβίκα», τρομερά πράγματα (γέλια). 

Δεν πιστεύω ότι διάγω βίο μποέμ. Εφόσον σταμάτησα να παίζω στο δρόμο, αν και δεν έχω φτιάξει οικογένεια, ίσως φλερτάρω με το μποέμ. Είναι που το να παίζεις στο δρόμο αποτελεί από μόνο του ένα τρόπο ζωής σε μια πόλη, σαν τη Θεσσαλονίκη, που ακόμη αγαπώ, αλλά και που δεν μπορώ καθόλου να συγκρίνω με τον αθηναϊκό τρόπο ζωής. Για την ώρα θα πρέπει να επαναπροσδιοριστούν κάποια πράγματα στη Θεσσαλονίκη. 

* Ο Κρέων Κανακάρης μόλις κυκλοφόρησε από την ετικέτα «Δίσκοι Δισκέξ» σε περιορισμένο αριθμό βινυλίων και σ' όλες τις ψηφιακές πλατφόρμες το άλμπουμ «Λίβελοι, καντάδες, ζωγραφιές και συναξάρια». 

** Η συνέντευξη με τον Κρέοντα Κανακάρη πραγματοποιήθηκε το μεσημέρι της Κυριακής 1/11 σε καφέ της πλατείας Βικτωρίας.    

*** Αν ζούσε ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Κανακάρης τού πήγαινε τα τραγούδια του, σίγουρα θα τον είχε συμπεριλάβει στην οικογένεια του Σείριου...