Γιώργος Πολυχρονιάδης: «Τι να περιμένω από δω και πέρα; Μια χαρά τα έκανα όλα, εντάξει...»

Η πορεία του Γιώργου Πολυχρονιάδη, του τραγουδιστή με τη βραχνή «νέγρικη» φωνή, μοιάζει αρκετά μ’ αυτήν άλλων συναδέλφων του: Επιρροές από τους Beatles και τα «μιμητικά» συγκροτήματα που ξεπετάγονταν σε κάθε γειτονιά, περιοδείες, κλαμπάκια, αλλά και δύο τραγούδια του που τον έκαναν ευρέως γνωστό τη δεκαετία του 1970, όταν ακόμη υπήρχε το Φεστιβάλ Τραγουδιού της Θεσσαλονίκης. Σήμερα ο 74άχρονος καλλιτέχνης μοιράζεται τις αναμνήσεις του από εκείνα τα ωραία χρόνια για την ελληνική «μοντέρνα» μουσική και δηλώνει αμήχανος (ακόμα) στην έκθεση μπροστά σε κοινό, αν και ετοιμάζεται για μια μεγάλη συναυλία στο Παλλάς (Τετάρτη 18/2) μαζί με τον Λάκη Τζορντανέλλι και τη Μπέσυ Αργυράκη. Ήταν και η αιτία για τη συνάντηση μας.

Θα σας δούμε σε συναυλία στο Παλλάς. Είχε καιρό να γίνει αυτό;

Εδώ και 25 χρόνια είχαμε κάνει ένα γκρουπ με τον Λάκη Τζορντανέλλι και τον Ρόμπερτ Ουίλιαμς. Παίζαμε παντού, σε Ελλάδα και Κύπρο, σε μπαράκια και σε μουσικές σκηνές έως και σε γήπεδα. Πριν μια δεκαετία ήμασταν στα ντουζένια μας, θα λέγαμε.

Σωστά, εδώ και μια δεκαετία ξεκίνησε όλη αυτή η αναβίωση των 70s και 80s σε μουσικές σκηνές.

Ανέκαθεν γινόταν αυτό. Είναι τόσο κλασικές πια αυτές οι περίοδοι, που κάθε τόσο επανέρχονται, γιατί κάτι έχουν να πουν. Έτσι, όταν «έφυγε» ο Ρόμπερτ, μείναμε εγώ και ο Λάκης. Που και που, όποτε μας καλούν, πηγαίνουμε και παίζουμε. Τώρα μας κάνανε την πρόταση να γίνει αυτή η σύμπραξη με τη Μπέσυ Αργυράκη. Πάμε να το κάνουμε! Έτσι λειτουργώ εγώ, δεν την κυνηγάω πια τη δουλειά, δεν μ’ ενδιαφέρει να κάνω καριέρα.

Μα την κάνατε εσείς την καριέρα σας και με το παραπάνω.

Ναι, αλλά υπάρχουν κι οι καλλιτέχνες που έχουν το ψώνιο να εμφανίζονται συνέχεια. Εγώ δεν το θέλω αυτό.

Έτσι ήσασταν πάντα;

Ήμουν ταπεινός, χαμηλών τόνων. Έγινα μουσικός επειδή μου άρεσε η μουσική, δεν έγινα επειδή ήθελα να γίνω κάποιος. Ποτέ δεν μου άρεσε να αυτοπροβάλλομαι και ίσως γι’ αυτό δεν έκανα κάτι μεγαλύτερο απ’ αυτό που ενδεχομένως θα μπορούσα, αν είχα κινηθεί διαφορετικά. Ντρεπόμουν να εκτίθεμαι και μου άρεσε το δημιουργικό μέρος της δουλειάς, η σύνθεση, το στούντιο, οι δίσκοι, οι ηχογραφήσεις, το ραδιόφωνο, τέτοια πράγματα.

Γράφετε ακόμη σήμερα;

Όχι. Έχω τόσα πολλά γραμμένα ώστε έχω «καθαρίσει». Καταρχάς έχω έτοιμη πολλή οργανική μουσική, για την οποία όσοι την έχουν ακούσει, μού τη χαρακτηρίζουν «επιπέδου Μορικόνε» κλπ.

Άρα συμφωνείτε πως όλες αυτές οι συναυλίες - reunions εξαντλούνται σ’ ένα «vintage» πλαίσιο;

Είναι καθαρά «vintage», ναι. Ο κόσμος το θέλει διότι αυτό που λέμε δεκαετία του 1960 κυρίως, για μένα ήταν μια ολόκληρη εικοσαετία, από το 1955 μέχρι το 1975. Το επίκεντρο ήταν τα sixties με τις κοσμογονικές αλλαγές τους, τα πολιτιστικά, το φοιτητικό κίνημα, το Γούντστοκ, τις μόδες που εναλλάσσονταν – τα μίνι και τα μάξι – , τους Beatles και βέβαια τους μπίτνικς, τους τεντιμπόις και τους χίπις. Υπήρχαν ακόμη η Μπαέζ και ο Ντίλαν, που έβαλαν την ποίηση μέσα στο τραγούδι.

Στην Ελλάδα θα λέγατε ότι το αντίστοιχο ήταν ο σύγχρονός σας, Διονύσης Σαββόπουλος;

Μου άρεσε και μου αρέσει ακόμα ο Διονύσης. Είναι σημείο αναφοράς, μπορεί να ήταν ιδιόρρυθμος και να μην είχα σχέσεις μαζί του, ήταν ένα ιδιαίτερος καλλιτέχνης όμως με τα καλά του και τα στραβά του.

Γεννήθηκε στη Σαλονίκη, όπως έλεγε στο τραγούδι του, εκεί που γεννηθήκατε κι εσείς.

Οι γονείς μου δεν είχαν καμία σχέση με την τέχνη. Γεννήθηκα απέναντι από το Μακεδονία Παλλάς, σ’ ένα νεοκλασικό σπίτι του ξαδέρφου μου, του Κωστή Μοσκώφ. Ο πατέρας του Κωστή ήταν πρώτος ξάδερφος της μάνας μου και μας είχε παραχωρήσει το σπίτι αυτό. Παρόλο που έμοιαζε με πύργο, εμείς ήμασταν μια φτωχή οικογένεια. Δίναμε ένα συμβολικό ποσό, άλλωστε η οικογένεια Μοσκώφ ήταν καπνέμποροι και ζάπλουτοι. Σχεδόν στα 25 μου αποφάσισα να κατέβω στην Αθήνα.

Ο Γ. Πολυχρονιάδης σε παιδική ηλικία

Σπουδάσατε μουσική;

Όχι, γιατί δεν μ’ άφηναν οι δικοί μου. Την είχα μέσα μου όμως τη μουσική, όντας εραστής του ραδιοφώνου. Φανταζόμουν ως παιδάκι ότι μέσα στο ραδιόφωνο υπήρχαν μικροσκοπικά ανθρωπάκια που τραγουδούσαν και μιλούσαν. Επίσης έκανα μιμήσεις, με ανέβαζαν στο τραπέζι και με ένα σκουπόξυλο της μάνας μου έκανα ότι έπαιζα κιθάρα. Κάποια στιγμή η γιαγιά μου πήγε στην άλλη κόρη της, στην Αμερική, κι όταν γύρισε μου έφερε ένα μικρούλι ακορντεόν. Μέσα σ’ ένα μήνα είχα μάθει να παίζω όλες τις μελωδίες της εποχής. Θα’μουν – δεν θα’μουν εφτά – οχτώ ετών. Ο πατέρας μου φώναζε ως έμπορος που ήταν. Λίγα χρόνια αργότερα η νονά μου μού αγόρασε ένα κανονικό μεγάλο ακορντεόν και ξεκίνησα να τραγουδάω κιόλας.

Γράφατε μουσική με νότες;

Όχι. Ξέρω να διαβάζω νότες, αλλά είμαι πολύ αργός, διότι ότι μαθαίνεις, αν δεν το μάθεις στην ώρα του, μετά είναι δώρο άδωρο. Γύρω στο 1963 – 64 πηγαίνω σ’ ένα συνοικιακό σινεμά μ’ ένα φίλο μου. Μπαίνω μέσα και πέφτω πάνω σ’ ένα gros plan του Τζον Λένον που τραγουδούσε το «Tell me why». Η ταινία ήταν το ασπρόμαυρο «A hard day’ s night»! Μένω ακίνητος, όρθιος, περιμένοντας να τελειώσει το κομμάτι για να ρουφήξω το οπτικοακουστικό θέαμα. Εκεί ήταν που είπα «αυτό θέλω να κάνω, τέλος»!

1969, συναυλία με τους Βόρειους στο Παλαί Ντε Σπορ - Ο Γ. Πολυχρονιάδης στο κέντρο

Οι Βόρειοι πότε φτιάχτηκαν; Να ρωτήσω, δοθείσης ευκαιρίας, αν η δική σας φωνή ακούγεται στο «Σαλούνα», ένα υπέροχο ελληνικό ψυχεδελικό τραγούδι.

Όχι, να διευκρινίσω ότι εγώ δεν τραγουδώ καθόλου στη δισκογραφία των Βόρειων. Εγώ πήγα αφότου είχαν κάνει το «Τζίνι» και ήταν στα πολύ πάνω τους. Με άκουσαν σε κάποια μουσικά πρωινά που έπαιζα με άλλα συγκροτηματάκια και είπαν «θα τον πάρουμε αυτόν». Επειδή είχαν τραγουδιστή και ήξεραν ότι παίζω κιθάρα, πήγα τελικά ως κιθαρίστας που τραγουδούσε το ξένο ρεπερτόριο. Ο Σώτος, η φωνή στη «Σαλούνα» και το «Τζίνι», δεν ήταν πολύ καλός στα αγγλικά σε αντίθεση με μένα που το «είχα». Παίζαμε δυνατά πράγματα: Beatles, Who, Kinks…

Μάλιστα, τα συγκροτήματα της λεγόμενης «βρετανικής εισβολής» των sixties.

Όλα αυτά! Κάναμε μεγάλη επιτυχία με τους Βόρειους, κλαμπ, περιοδείες, μέχρι που ανέβηκε πάνω ο συνθέτης Αλέξης Παπαδημητρίου. Αυτός είχε τους Artomics στην Αθήνα, απ’ τους οποίους πέρασαν ο Σταμάτης Σπανουδάκης, ο Δημήτρης Ταμπόσης και άλλοι εξαιρετικοί μουσικοί του ροκ. Μας άκουσε, ξετρελάθηκε και μας είπε «όπως είστε, σας θέλω κάτω»! Έτσι ήρθα στην Αθήνα, ως μέλος των Artomics. Παίξαμε στην «Αθηναία» στον Ιππόδρομο, στο «Piper» στη Φιλελλήνων, που είχαν παίξει και ο Ντέμης Ρούσσος με τους We Five. Μεσουρανούσαν τότε οι Poll και ο Βλάσσης με τους Πελόμα Μποκιού.

Νιώθατε μια υπεροχή των αθηναϊκών ροκ συγκροτημάτων έναντι αυτών από τη Θεσσαλονίκη και τις άλλες πόλεις;

Δεν θα το’λεγα, καθώς εμείς είχαμε το καλύτερο φωνητικό σχήμα απ’ όλους. Και ο Βλάσσης το έλεγε! Δεν είχαμε να ζηλέψουμε τίποτα, γι’ αυτό και κάναμε την επιτυχία μας κι εμείς στην πρωτεύουσα.

Αργήσατε παρόλα αυτά να κάνετε πρώτο προσωπικό άλμπουμ.

Σωστά, δισκογραφία πρωτόκανα το 1974. Το 1971, καραχούντα, πήγα φαντάρος και όταν απολύθηκα το ’74 πια άρχισα να τραγουδώ σ’ ένα κλαμπ της Θεσσαλονίκης. Έτσι έστειλα ένα πρώτο κομμάτι μου στο Φεστιβάλ Τραγουδιού Θεσσαλονίκης που προκρίθηκε. Μιλάω για τον «Τυφλό» σε στίχους του Πεΐδη, απ’ όπου έγινα γνωστός.

Μιλήστε μου λίγο για τον Κώστα Πεΐδη, ήταν ένας καλός στιχουργός που μαζί αφήσατε πολλά ωραία κομμάτια.

Ο Πεΐδης καταρχάς είχε γράψει μια μεγάλη επιτυχία για την Ελπίδα. Ποιητή θα τον έλεγα. Δεν ζει πια, πέθανε νέος από καρκίνο. Ήταν τρελός, όμως, απρόβλεπτος, που χειριζόταν τέλεια την ελληνική γλώσσα και έγραφε πάρα πολύ καλά. Σημειωτέον, ενώ ο «Τυφλός» είχε περάσει, λογοκρίθηκε και μόνο όταν έπεσε η χούντα, μπορέσαμε να το παρουσιάσουμε. Μετά απ’ αυτό το τραγούδι, άρχισα τις περιοδείες με τον Τουρνά, τον Πασχάλη, την Ελπίδα, τη Μαρίνα, με όλη την ποπ σκηνή της εποχής. Την ίδια χρονιά που ολοκληρώθηκε το φεστιβάλ τραγουδιού, βγήκε και ο πρώτος μου δίσκος από την Polygram.

Με παραγωγό τον Φίλιππο Παπαθεοδώρου.

Ακόμη βλεπόμαστε σε κάτι στέκια που έχουμε βρει και μαζευόμαστε όλοι οι παλιοί. Πήγα στην Polygram και αυτό νομίζω ήταν ένα από τα λάθη που έκανα. Πέρασα και από τη ΜΙΝΟΣ, αλλά όχι όταν έπρεπε. Πρέπει να πω ότι και με τον «Τυφλό» συμμετείχα με το ζόρι στο φεστιβάλ. Μου άρεσε να’μαι με τα τζιν και τις μαλλούρες μου, αφού τραγουδούσα πολύ τους Family!

Που τους θυμηθήκατε τους Family; Τεράστιο φολκ – ροκ συγκρότημα!

Ναι, με τον τραγουδισταρά τον Ρότζερ Τσάπμαν που αργότερα τραγούδησε το «Shadow on the wall» του Μάικ Όλντφιλντ. Ήμουν, όπως αντιλαμβάνεστε, πολύ «προχωρημένος» μουσικά! Όταν, λοιπόν, με πίεσε ο Πεΐδης να βάλω μουσική πάνω στους στίχους του για να πάμε με τον «Τυφλό» στο φεστιβάλ, του εξήγησα πως δεν γουστάρω τα παπιονάκια και τα κοστούμια. Τα κορόιδευα αυτά, αλλά τελικά με ντύσανε και με πήγανε (γέλια). Όταν πρωτοκατέβηκα στην Αθήνα, δουλειά βρήκα στο «ABC» μαζί με το συγκρότημα των Sunset με Παπαδούκα, Νίκο Αντύπα κ.α. Αδέρφια ήμασταν! Άλλο ένα λάθος μου ήταν που δεν επέλεξα σωστά τους χώρους, στους οποίους κινήθηκα. Τα κομμάτια που έλεγα δεν ταίριαζαν στη «Νεράιδα», τη «Φαντασία» και τα «Δειλινά».

Συνηθιζόταν αυτό τότε, πριν το λαϊκό πρόγραμμα να προηγούνταν τα ποπ συγκροτήματα.

Ήταν πολλά τα λεφτά, να είμαστε ειλικρινείς! Έβγαινα εγώ, το μαγαζί ήταν μισογεμάτο και έτρωγαν τη μπριζόλα τους, ενόσω τους έλεγα το «Αν ξανακατεβείς Χριστέ στη Γη». Υπόψιν, είχα αφήσει το σπίτι μου, την έδρα μου και ήμουν σε μια άλλη πόλη με την αρραβωνιαστικιά μου και μέχρι σήμερα σύζυγο μου. Είχα μια πρόταση και έλεγα κατευθείαν ναι, δεν περίμενα να κάτσει κάτι άλλο.

Νιώθατε μέλος της ποπ – ροκ σκηνής της εποχής;

Όχι. Ποτέ. Δεν θέλω να υποτιμήσω τα άλλα παιδιά, που κάνανε σπουδαία καριέρα, απλά εγώ δεν ταίριαζα θεματολογικά μαζί τους. Έλεγα τραγούδια κοινωνικά, δύσκολα, με ψαγμένο στίχο, ενώ αυτοί έλεγαν «Κοριτσάκι μου», «Τρελοκόριτσο» και «λα – λα – λα»…Ξαναπάω στο λάθος μου με τις εταιρείες. Ο Γιώργος Κατσαρός τότε, που έλυνε κι έδενε στο φεστιβάλ, είχε τηλεφωνήσει σ’ όλες τις εταιρείες: «Έχω έναν βραχνό από τη Θεσσαλονίκη, τρέξτε να τον πάρετε»! Έτσι, είχα προτάσεις από τον Πατσιφά της ΛΥΡΑ και από τον Μάτσα μέσω του Λεφεντάριου του δικηγόρου.

Που ήταν και επιστήθιος φίλος του Μάνου Χατζιδάκι.

Ακριβώς! Πόσο μεγάλος ήταν, όμως, ο Πατσιφάς! Χτυπάω το κεφάλι μου τώρα που το σκέφτομαι! Μου είχε πει: «Θα υπογράψεις; Εδώ θα κάνουμε σπουδαία πράγματα, θα σε κάνω σαν τον Σαββόπουλο». Του άρεσε το επιθετικό τραγούδισμα μου με τη βραχνή φωνή και με συμβούλευε να μην πάω με τους ποπ, γιατί θα καιγόμουν. Προτίμησα την Polygram, γιατί εκτιμούσα τον παραγωγό Παπαθεοδώρου.

1971, συναυλία με τους Artomics στο Παλαί Ντε Σπορ της Θεσσαλονίκης

Η αλήθεια είναι όμως πως και δισκογραφικά, στα ξεκινήματα σας κάνατε έναν διαφορετικό δίσκο με τον Δώρο Γεωργιάδη και την Ρένα Πάντα.

Έκανα καλές δουλειές. Είχα μπει μέσα στο ποπ ρεπερτόριο της Polygram, χωρίς να αισθάνομαι ποπ. Τον δίσκο με την Πάντα θα τον έλεγα λίγο ελαφρύ, αλλά ήταν εξ ολοκλήρου σε στίχους της Σώτιας Τσώτου. Ευτυχώς, επειδή δεν το είχα με τον στίχο, πάντα επέλεγα καλούς στίχους.

Πως έφταναν στα αυτιά σας οι μελοποιήσεις και όλο αυτό το κλίμα της Μεταπολίτευσης;

Μου άρεσε, αν και είμαι της άποψης πως τα ποιήματα γράφονται για να διαβάζονται, όχι για να τραγουδιούνται. Δεν πιστεύω πως ο Ρίτσος, ο Σεφέρης και ο Ελύτης είχαν τη φιλοδοξία να γίνουν τραγούδια οι στίχοι τους. Στην πορεία, βέβαια, κατάλαβα πως δεν είχα δίκιο. Τότε δεν ήμουν φαν, αλλά τώρα εκτιμώ πολύ περισσότερο τις μελοποιήσεις.

Κι αν έπρεπε οπωσδήποτε να βάλετε μια ταμπέλα για το είδος που υπηρετήσατε;

Θα έλεγα την ελληνική ροκ σκηνή. Ήμουν και μπλουζίστας, εξπέρ στα μπλουζ και τη τζαζ.

Πολιτική συνείδηση είχατε τότε;

Σήμερα είμαι πολύ συνειδητά πολιτικοποιημένος, δεν σας κρύβω όμως πως εκείνη την εποχή δεν τα πολυκαταλάβαινα τα πράγματα. Ίσως ένιωσα την κατάσταση στο στρατό, όταν μας έβαζαν να φωτογραφιζόμαστε κάτω απ’ το πουλί της χούντας. Μ’ ενοχλούσε, αλλά δεν είχα καταλάβει πόσο κακό ήταν. Σήμερα ανήκω στον αριστερό χώρο.

Ομολογώ πως δεν σας το «είχα»…

Ξέρετε γιατί; Οι καταβολές μου ήταν από μια δεξιά οικογένεια, όλοι τους, σιγά – σιγά εγώ έγινα όμως ο επαναστάτης και άλλαξα δρόμο. 

Πάντως παραμείνατε ενεργός δισκογραφικά μέχρι και τη δεκαετία του 1990.

Έκανα πολλές συμμετοχές, αλλά η τελευταία μου δισκογραφική δουλειά βγήκε το 1993. Κάποια στιγμή, όταν έφυγα από την Polygram, μου τηλεφώνησε ο Αχιλλέας Θεοφίλου και μου είπε πως με ζητάει ο Μάτσας της ΜΙΝΟΣ. Πήγα κι έκανα τη «Μαργαρίτα» και το «Φέιγ βολάν», μεγάλες επιτυχίες. Πάνω που λέγαμε να κάνουμε κι άλλο δίσκο, η ΜΙΝΟΣ συγχωνεύθηκε με την ΕΜΙ και ο Μάτσας έγινε διευθύνων σύμβουλος. Μοιραία φύγαμε περίπου 15 τραγουδιστές, εγώ, ο Κοντολάζος και άλλοι.

Με τον Μάνο Χατζιδάκι γνωριστήκατε ποτέ;

Όχι, αλλά έχω μια ιστορία με τον Χατζιδάκι που δεν την έχω ξαναπεί. Σας είπα ότι αρχικά ο «Τυφλός» λογοκρίθηκε, η χούντα όμως έπεσε το ’74 και το φεστιβάλ ήταν να γίνει ή να μη γίνει. Αποφασίστηκε στην Έκθεση Θεσσαλονίκης να ξεκινήσει απ’ την αρχή ο διαγωνισμός. Φώναξαν τον Χατζιδάκι, ο οποίος τους είπε το εξής: «Δεν θέλω καμία επιτροπή, δώστε μου μόνο είκοσι μέρες». Έκατσε ο Χατζιδάκις, άκουσε έναν τεράστιο αριθμό τραγουδιών και διάλεξε είκοσι απ’ αυτά. Το δικό μου ήταν το Νο 1 στη λίστα του. «Ρε μπαγάσα, ο Χατζιδάκις διάλεηε πρώτο δικό σου μέσα σε 700 τόσα τραγούδια» μου είχε πει ο Άλκης Στέας. Αυτή ήταν η μόνη εξ αποστάσεως επαφή που είχα με τον Χατζιδάκι. Γενικώς δεν είχα πολλές σχέσεις με τους έντεχνους, αν και δούλεψα με τους πάντες. Ήμουν πολύ φίλος με τον Αντώνη Καλογιάννη, εξαιρετικό παιδί, δούλεψα με όλους πλην του Νταλάρα και της Αλεξίου, που δεν έτυχε να σμίξουν οι δρόμοι μας. Έως και με τη Σωτηρία Μπέλλου συνυπήρξαμε, με τη Μαρινέλλα, τον Πάριο, τον Βοσκόπουλο, τον Κόκοτα, τη Μοσχολιού, την Κανελλίδου, τους πάντες! Κι από ροκάδες, όμως, με συγκεκριμένους είχα σχέσεις. Τον Πουλικάκο, ας πούμε, τον γνώρισα μέσα από τα γκρουπ – μου αρέσει ακόμα ο Μήτσος όπως τα λέει, είναι ροκ, πάει και τελείωσε!

Με τον Παύλο Σιδηρόπουλο, όμως, είχατε μοιραστεί πράγματα.

Από το 1969 στη Θεσσαλονίκη όταν ήταν σπουδαστής και κάνανε παρέα με τον ντράμερ των Βόρειων. Είχαν νοικιάσει μαζί μια γκαρσονιέρα απέναντι από το Καυτατζόγλειο και με κάλεσαν μια μέρα να γνωριστούμε. Ήταν στα πολύ καλά του ο Παύλος, νέο παιδί τότε, και μου μιλούσε για την οικογένεια του. Κάναμε στενή παρέα, του άρεσε που τραγουδούσαμε μαζί τα μπλουζ, όπως μια μέρα που βγάλαμε με δυο κιθάρες το «Like a Rolling Stone» του Ντίλαν. Το γράψαμε μάλιστα σ’ ένα οριζόντιο κασετόφωνο Hitachi. Είχα την κασέτα μέχρι και πριν 15 χρόνια, αλλά πλέον δεν μπορώ να τη βρω και είχα κάνει ανάστατο όλο το σπίτι. Απίστευτο ντοκουμέντο! Έχω κι ένα άλλο ντοκουμέντο, τον Νίκο Παπάζογλου να τραγουδάει ροκ.

Για την εποχή του συγκροτήματος Μακεδονομάχοι μιλάτε;

Όχι, μιλάω για προ Μακεδονομάχων, όταν είχαν ένα άτιτλο γκρουπ μαζί με τον Σαράντη Κασσάρα. Είχαν πάει στη Γερμανία για διεθνή καριέρα και εκεί έγραψαν πέντε κομμάτια, που παθαίνεις πλάκα! Τα έχω ακόμη στο αρχείο μου! Και τον «Τυφλό» στο στούντιο του Παπάζογλου τον έγραψα, έχοντας μόλις φτιάξει το στούντιο του. Την ίδια ακριβώς εποχή είχε δώσει και τραγούδια του στον Πασχάλη.

Τα νοσταλγείτε εκείνα τα χρόνια;

Πάρα πολύ! Νοσταλγώ τη Θεσσαλονίκη και τα πρώτα χρόνια μου στην Αθήνα. Έμενα στην Κυψέλη και συχνάζαμε στο «Σελέκτ» στη Φωκίωνος. Ήμασταν μια παρέα, ακούστε ονόματα: Ο Αλέκος Καρακαντάς, ο Σιδηρόπουλος, που έμενε παραπέρα στη Δροσοπούλου, ο Τσιλογιάννης ο ντράμερ, ο Ρόμπερτ Ουίλιαμς, ο Μπονάτσος, η Γλέζου, η Λήδα, ο Τουρνάς – ερχόταν ο ένας, έφευγε ο άλλος και καθόμασταν όλοι κάτω απ’ τον πλάτανο. Για ένα φεγγάρι, στη γωνία του «Σελέκτ», βλέπαμε μαζί τον Αλέκο Σακελλάριο, τον Χορν, τον Χατζιδάκι και τον Γκάτσο. Είχαν μετατοπιστεί για λίγο από το «Zonars» και σύχναζαν εκεί δίπλα μας. 

Απωθημένα έχετε, κύριε Πολυχρονιάδη;

Όχι, είμαι ολιγαρκής και πέρασα πάρα πολύ καλά. Σαφώς όλα θα μπορούσαν να γίνουν καλύτερα και να είχα πιο πολλά λεφτά, ήμουν όμως χύμα: Το σπίτι μου ήταν πάντα ανοιχτό, σαν κοινόβιο. Χτυπούσε το κουδούνι ο Μητροπάνος στις 3 τα χαράματα και έλεγε στη γυναίκα μου: «Έχεις αυγά να μου φτιάξεις;» Και ανέβαινε απάνω. Το ίδιο και ο Καλογιάννης, ο Τουρνάς…Ήταν φίλοι μου και το ήθελα να έρχονται. Έκανα δύο παιδιά που μου κάνανε δύο εγγόνια, ο γιος μου είναι του 1981 και η κόρη μου του 1994. Με τη δε γυναίκα μου είμαστε μαζί 53 ολόκληρα χρόνια. Τη γνώρισα σε κλαμπ της Θεσσαλονίκης που τραγουδούσα τα βράδια, όντας φαντάρος. Φορούσα μάλιστα περούκα κι εκείνη αρχικά νόμισε πως είμαι γκέι, με κοίταζε λίγο περίεργα (γέλια).

Να πούμε και για το «Αν ξανακατεβείς Χριστέ στη Γη», που ήταν το δεύτερο τραγούδι – σήμα κατατεθέν σας.

Πιστεύω πως χωρίς τον στίχο η μουσική δεν θα έλεγε τίποτα. Το κομμάτι το είχα στο συρτάρι για μια τετραετία και η συχωρεμένη Σάσα Μανέτα η στιχουργός όλο με ρωτούσε: «Εκείνο εκεί το έφτιαξες;», δεν μου έβγαινε όμως κάτι. Μια μέρα έπιασα την κιθάρα μου κι ένα μάτσο στίχους, αυτό ήταν πάνω – πάνω. Έγραψα επί τόπου τη μελωδία που μου βγήκε αβίαστα. Το πήγα από την εταιρεία, αλλά δεν πίστευαν πως ταίριαζε με το φεστιβάλ. Αποφάσισα να το στείλω μόνος μου. Πέρασε πρώτο πάλι. Ανέβηκα να το τραγουδήσω εν έτει 1979.

Θα το λέγαμε ένα ελληνικό δείγμα «Christian rock», σαν το «Hymn» ας πούμε των Barclay James Harvest;

Ένα τέτοιο πράγμα είναι ακριβώς! Επέλεξα να το τραγουδήσω μ’ ένα χακί πουκάμισο και μ’ ένα χακί παντελόνι, στρατιωτικά ρούχα και τίποτα άλλο. Καμία σχέση με τα παπιόν που φορούσα την πρώτη φορά. Βγήκα με την κιθάρα μου πάνω σ’ ένα σκαμπό. Ξεσηκώθηκαν όλοι! Την πρώτη μέρα του φεστιβάλ, ήμουν ολομόναχος απάνω. Μόλις παίχτηκε και έγινε χαμός, την επόμενη εμφανίστηκαν οι πάντες από την Polygram: Ο Μεναχέμ, ο Αντύπας, ο Παπαθεοδώρου, ο Καραγιάννης ήταν από πάνω μου και με χάιδευαν.

Βιολογικά, το ότι είστε 74 ετών…

Είμαι καλά ακόμη, αντέχω.

Θέλω να πω ότι το να ξαναβγαίνετε λάιβ, κάνει καλό πρωτίστως στον εαυτό σας.

Μπορεί, ναι, αλλά δεν το επιδιώκω. Δεν είναι κάτι που μου λείπει, δεν λέω «Α ρε να έπαιζα κάπου»…

Τι είναι αυτό που κάνει τον καλλιτέχνη να’ναι 90 ετών και να επιθυμεί ακόμη την έκθεση στον κόσμο;

Δεν είμαι φιλάρεσκος! Όλοι όσοι θέλουν να βγαίνουν στη σκηνή μέχρι τα 100 τους, ενδόμυχα είναι φιλάρεσκοι. Τους αρέσει να αρέσουν!

Δεν είναι ίδιον αυτό του καλλιτέχνη γενικώς;

Δεν ξέρω, εγώ σας λέω πως ακόμη όταν βγαίνω στα λάιβ, ντρέπομαι. Δεν μου αρέσει να εκτίθεμαι, να τραγουδάω σε μαγαζιά. Και τώρα νιώθω τρακ, αγωνία, αμηχανία.

Πάντως το ότι γνωρίζεστε απ’ τα παλιά με τον Τζορντανέλλη και την Αργυράκη δεν είναι αμελητέο εν προκειμένω.

Δεν θα έλεγα ότι υπήρξαμε κολλητοί, κάνουμε την πλάκα μας και στη δουλειά αυτή ως γνωστόν με όλους συναντιέσαι.

Τι περιμένετε από δω και πέρα;

Τίποτα, τι να περιμένω; Μια χαρά, τα έκανα όλα εντάξει, έχω φτιάξει ένα πολύ μεγάλο οπτικοακουστικό αρχείο. Θα το αφήσω στα παιδιά μου. Το βρίσκω ουτοπικό να έχω φιλοδοξίες στη φάση που είμαι. Ακόμη και το ότι αποδέχομαι προτάσεις για να τραγουδήσω, το κάνω επειδή δεν έχω λύσει το οικονομικό μου θέμα. Με μία σύνταξη ζω, οπότε τα λάιβ είναι ένα χαρτζιλίκι. Αν δεν έβγαινε κάτι, πιθανώς να μην τραγουδούσα.

Και η στιγμή που θα ξαναβγείτε στον κόσμο κάτι δεν είναι;

Είναι χαρά, δεν το συζητώ. Μεγάλη χαρά, μόνο που δεν την επιδιώκω.

* Η συνέντευξη με τον Γιώργο Πολυχρονιάδη πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 6 Φεβρουαρίου 2026 στο «Καφέ των Ποιητών» της πλατείας Βικτωρίας

** Ένα μεγάλο μέρος της συνέντευξης δημοσιεύθηκε στο ένθετο «Docville» με την εφημερίδα «Documento» (Κυριακή 15 Φεβρουαρίου 2026)

*** Οι σημερινές φωτογραφίες είναι δικές μου και οι υπόλοιπες από το αρχείο του Γιώργου Πολυχρονιάδη

Όλα όσα θα θέλατε να μάθετε για τη Marianne Faithfull από τον στενό συνεργάτη της, Andrew Batt

Στο ένθετο Docville με το σημερινό κυριακάτικο Documento θα διαβάσετε τη συνέντευξη που έφερα από το Λονδίνο πριν ενάμισι μήνα με τον Βρετανό μουσικό παραγωγό (υποψήφιο για Γκράμι) και landscape architect, Andrew Batt. Μιλάει για τη στενή φίλη και συνεργάτιδα του, Marianne Faithfull, της οποίας «έτρεχε» τα social media από το 2000 και μετά. Ο Batt επιμελήθηκε επίσης τις επανεκδόσεις σε βινύλια των δίσκων της Faithfull από τα 60s - 70s αρχής γινομένης από την επανακυκλοφορία «deluxe edition» του θρυλικού άλμπουμ της, «Broken English». Είπαμε πάρα πολλά στη συνάντηση μας σ' ένα καφέ του Λονδίνου στις όχθες του Τάμεση την 5η Δεκεμβρίου του 2025, που, όπως ήταν αναμενόμενο, χώρεσαν ελάχιστα στο φύλλο της εφημερίδας. Επιφυλάσσομαι να αναρτήσω εδώ, στα ΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΙΑΣΜΑΤΑ, ολόκληρη την κουβέντα μας περί Marianne Faithfull με τον Andrew Batt. Το blog αυτό, άλλωστε, έχει τιμήσει τη συγκεκριμένη επιδραστική καλλιτέχνιδα από τότε που την πρωτοσυνάντησα στη Ρόδο το 2011 και μου είχε δώσει την πρώτη της συνέντευξη. 

 

R.I.P. ΣΥΛΒΑ ΑΚΡΙΤΑ (1928 - 2025)

Χριστούγεννα του 2022, τέτοιες μέρες, στην οικία της Έλενας Ακρίτα και του Γιώργου Κυρίτση. Το επιεόρτιο δείπνο γεμάτο φίλους. Η Σύλβα Ακρίτα πρώτη και καλύτερη, κανονικό μοίρασμα φωτός, χιούμορ και αισιοδοξίας μέσα στην περιρρέουσα ασκήμια της εποχής. Θα μας λείψει πολύ. Είναι πλέον ένα ιστορικό πρόσωπο της νεότερης Ελλάδας και για όλους όσοι είχαμε την τύχη να τη γνωρίσουμε και να τη συναναστραφούμε, άλλος περισσότερο και άλλος λιγότερο, θα μείνει πραγματικά αξέχαστη. Στο Φως, αγαπημένη Σύλβα, που αγαπήθηκες πολύ απ' τους ανθρώπους. Τα ειλικρινή μου συλλυπητήρια στην Έλενα, τον Γιώργο και τον Παύλο. Και ευχαριστίες στον Σταμάτη Κραουνάκη που με το ipad του διέσωσε αυτές τις λίγες στιγμές από εκείνο το τραπέζι. 

Η Φένια Παπαδόδημα παρουσιάζει το «Άστρον Πεσμένον» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (18 και 19 Δεκεμβρίου 2025)

 

Ζωή ενδιαφέρουσα, μοιρασμένη σε μουσική, θέατρο, κινηματογράφο, ποίηση, φιλοσοφία, συντροφικότητα. Ζωή ένθεη, επίσης, εξ αποκαλύψεως κιόλας, όπως μου είχε εξομολογηθεί το 2018 στην πρώτη μας συνέντευξη, αποσπάσματα της οποίας διαβάζετε στην παρούσα ανάρτηση. Αφορμή για την αναδημοσίευση της ενδιαφέρουσας συζήτησης με τη Φένια Παπαδόδημα (λόγω έλλειψης χρόνου ήταν αδύνατο να βρεθούμε για μια καινούργια συνέντευξη, αλλά δεν χανόμαστε και επιφυλάσσομαι για το μέλλον), είναι η λάιβ παρουσίαση του άλμπουμ της με τίτλο «Άστρον πεσμένον» την Πέμπτη 18 και την Παρασκευή 19 Δεκεμβρίου στη Μουσική Βιβλιοθήκη του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. Καλή επιτυχία στη Φένια και τον Γιώργο (τους εκτιμώ ιδιαιτέρως), όπως και σε όλο το επιτελείο των μουσικών τους. 

Με όλα αυτά που κάνεις, τα πιο ψαγμένα ή, αν θες, τα πιο πειραματικά, δεν νιώθεις κάπως σαν μοναχικός και ξέγνοιαστος καβαλάρης;

Ποτέ δεν το σκέφτηκα έτσι, ούτε στόχευα σε μια ελιτίστικη προσέγγιση του «ειδικού» κοινού ‒ καθόλου, και ούτε πρόκειται! Απλώς είναι διαφορετικές οι επιρροές που με συγκινούν, μαζί με τα διαφορετικά ακούσματα, τα ερεθίσματα, τα βιώματα και την παιδεία που έχω. «Διαφορετικά» εννοώ σε σχέση με τον μέσο όρο. Τυχαίνει, όμως, να αντιμετωπίζω όλους τους ανθρώπους σαν παιδιά και να μη μου αρέσουν οι κατηγοριοποιήσεις. Θέλω να απευθύνομαι στον οποιοδήποτε, ακόμα και στον πλέον άσχετο μ' αυτό που κάνω.

Πιστεύεις ότι υπάρχει κοινό για τα πάντα;

Πιστεύω σε ένα κοινό ανθρώπων που ξεφεύγουν απ' αυτό το «να βγούμε για να ξεσκάσουμε» ή «για να εκτονωθούμε» και που θέλουν να βάλουν ερωτήματα στον εαυτό τους, να ελέγξουν τα όριά τους, να ακούσουν καινούργια πράγματα, να εκπλαγούν, στην τελική. Το βλέπω το κοινό αυτό και στο θέατρο και στη μουσική, αν και σίγουρα είναι μικρό. Είμαστε εδώ για να το κάνουμε μεγαλύτερο!

Γι' αυτό πασχίζουμε όλοι.

Φυσικά, γι' αυτό! Δεν μπορώ να είμαι σε πάρτι μεταμφιεσμένων με το να κάνω τη λαϊκή τραγουδίστρια. Είναι κάτι που θαυμάζω και σέβομαι τους λαϊκούς τραγουδιστές με τις μεγάλες φωνές, απλώς δεν μπορώ να το κάνω εγώ, όπως δεν μπορώ να είμαι δρομέας ή αθλήτρια.

Σίγουρα είσαι μια πολυσχιδής καλλιτέχνις. Θυμάμαι τώρα πως η πρώτη φορά που άκουσα το όνομά σου ήταν στις αρχές του '90, σε μια σουρεαλιστική μικρού μήκους ταινία. Γιατί τον άφησες τον κινηματογράφο;

Έχω κάνει πέντε μικρού μήκους ταινίες και τώρα ετοιμάζω ένα ντοκιμαντέρ και, επιτέλους, μια μεγάλου μήκους. Εγώ πίστευα πως η δουλειά μου θα έχει ξεχαστεί, αλλά συναντώ κι άλλους κινηματογραφιστές που τη θυμούνται. Πρόσφατα πήγα στην προβολή της ταινίας του Αθανίτη, ο οποίος μου τα 'ψαλε: «Γιατί σταμάτησες εσύ;». Οι άνθρωποι που κάνουν ταινίες ή γενικά αγαπούν την τέχνη θυμούνται! Συλλογική μνήμη δεν είναι η τέχνη άλλωστε; Δεν υπάρχει ταινία ΣΟΥ ή ποίημα ΜΟΥ, η τέχνη είναι ένας κοινός τόπος όπου συναντιόμαστε.

Μένω στον κινηματογράφο, ενθυμούμενος κάποια ασπρόμαυρα φιλμάκια του Γιώργου Κορδέλλα από τα '80s. Είσαι κι εσύ μέσα σ' αυτά, μικρό κορίτσι, μαζί με την Κατερίνα Γώγου και την κόρη της, τη Μυρτώ.

Ήμουν 15 ετών τότε. Άκουγα ροκ μουσική και μου άρεσε να πηγαίνω στην πλατεία Εξαρχείων, η οποία καμία σχέση δεν είχε με τη σημερινή. Είχα μαλλί κοντό σαν αγοράκι, που αν μάκραινε μισό πόντο, το θεωρούσα εξωφρενικά μακρύ και το ξανάκοβα. Έρχεται μια μέρα στην πλατεία ο Κορδέλλας, μου προσφέρει λουλούδια και μου ζητάει να παίξω στην ταινία «Fragile» του Πάνου Καρκανεβάτου. Ήταν μια περίοδος που διάβαζα ποίηση, φιλοσοφία, άκουγα πολύ περίεργα πράγματα. Ήμουν αυτό που λένε «φεύγα» και, μάλιστα, χωρίς να παίρνω ουσίες. Ευτυχώς, δηλαδή, γιατί αυτό θα με είχε καταστρέψει. Είπα «ναι» στον Κορδέλλα, μην έχοντας ιδέα από σινεμά. Θυμάμαι ότι είχαμε γύρισμα στις 7 το πρωί και ξεχνιόμουν, με αποτέλεσμα να χτυπάει ο Κορδέλλας τα κουδούνια στο σπίτι μου. «Έχουμε όρντινο» είπε ένα πρωί στον πατέρα μου, που του άνοιξε. «Τι έχετε;» τον ρωτάει. «Τι είναι όρντινο;» (γέλια) Έτσι αρχίσαμε να κάνουμε παρέα όλοι μαζί και είχε μεγάλη πλάκα, πέραν μιας παθογένειας που υπήρχε σίγουρα. Ήταν ο Τάσιος και ο Κιμούλης νεότατος, πριν ακόμα κάνουν το «Νοκ άουτ». Έζησα εκ των έσω το όνειρό τους γι' αυτή την ταινία. Πήγαινα στο περίφημο σπίτι της Γώγου στην 3η Σεπτεμβρίου, όπου γνώρισα τον Παύλο Σιδηρόπουλο και άλλα, μυθικά σήμερα, πρόσωπα. Δεν ξέρω πώς να το περιγράψω, αλλά ξαφνικά ξέφυγα απ' τον κλοιό της οικογένειας και της κανονικότητας και βρέθηκα με άτομα ενός περιβάλλοντος εξωπραγματικού. Ωστόσο, αυτό που με συνέδεε με τα συγκεκριμένα άτομα ήταν η τέχνη!

Πώς θυμάσαι τη Μυρτώ Τάσιου;

Ήταν μικρούλα τότε. Δεν είχε εισέλθει στη μαύρη περίοδο, κατά την οποία εγώ είχα απομακρυνθεί. Άλλωστε, η φάση που περιέγραψα πριν, άντε να κράτησε μερικούς μήνες μόνο. Ξέκοψα, γιατί, από ένα σημείο και μετά, δεν μπορούσα να συντονιστώ με τις ουσίες και το αλκοόλ. Εγώ τότε μελετούσα κλασικό πιάνο, ήθελα καθαρό το μυαλό μου, δεν μπορούσα να μπω πολύ μέσα σε όλα όσα έκαναν. Με ενοχλούσε το νοσηρό στοιχείο μαζί τον βαυκαλισμό που υπήρχε! Γινόταν κακή μανιέρα και ενστικτωδώς, ως παιδάκι κι εγώ, βαρέθηκα. Για τον θάνατο της Μυρτώς στενοχωρήθηκα όσο δεν φαντάζεσαι... Το ίδιο και για την Κατερίνα, που το έμαθα από κοινούς φίλους. Δεν θα ξεχάσω την τελευταία φορά που τη συνάντησα: ήταν πάλι στο σπίτι της 3ης Σεπτεμβρίου, έγραφε και άκουγε κλασική μουσική πάρα πολύ δυνατά! Χτυπούσα για ώρα την πόρτα! Δεν είχε μπει ακόμα στην απόλυτη decadence φάση με τη Μυρτώ και όσα τράβηξαν. Η παθογένειά τους ήταν έντονη και οφειλόταν αποκλειστικά στις ουσίες. Επειδή είχα κι έναν κολλητό που πέθανε νεότατος από την πρέζα ‒μιλάω για τον σπουδαίο ζωγράφο Φαίδωνα Αναστασιάδη‒, κατάλαβα πόσο επικίνδυνη είναι η φάση αυτή.

Ενδεχομένως η επαφή σου τότε με φευγάτα άτομα να σε ωθεί σήμερα στα φευγάτα που κάνεις.

Είναι σωστή η παρατήρησή σου. Απρόοπτες σχέσεις και χωρίς κανένα κουτάκι γύρω τους. Τελικά, ήταν μια άσκηση για μένα, να μη με φάει το μαύρο σκοτάδι ή να μη φύγω σε περίεργες συνθήκες και πριν την ώρα μου. Είχα και έχω τη δική μου ευαισθησία και το δικό μου νευρικό σύστημα. Έπειτα, βοηθήθηκα να είμαι ο εαυτός μου με έναν τρόπο που δεν ήξερα και έπρεπε να τον επινοήσω. Απέκτησα μοιραία έναν τσαμπουκά και μια δύναμη να τολμήσω, να πω και να κάνω ό,τι μου 'ρθει!

Στήριγμά σου είναι, όμως, εδώ και χρόνια, ο μουσικός Γιώργος Παλαμιώτης, που έχει συνεργαστεί στη σκηνή και στη δισκογραφία με καλλιτέχνες πρωτοκλασάτους. Πόσο σημαντικό είναι το μοίρασμα με έναν σύντροφο στη ζωή και στην τέχνη;

Πολύ περισσότερο απ' ό,τι μπορώ εγώ να αντιληφθώ! Παντρευτήκαμε το 2010, αλλά είμαστε μαζί από το 2001 περίπου. Δεν ήταν καθόλου εύκολο, ειδικά τα πρώτα χρόνια. Ήμασταν ασυμβίβαστοι ως καλλιτέχνες και ως νεότεροι ‒ όχι ότι τώρα δεν είμαστε, απλώς ξέρουμε πλέον να το διαπραγματευόμαστε καλύτερα. Πέραν της ερωτικής σχέσης, ταιριάξαμε πολύ εξαρχής, έχοντας κάτι διαφορετικό: η αντίληψη που έχει για τον ρυθμό, το groove και τη ροή του χρόνου είναι πολύ διαφορετική απ' τη δική μου, αλλά και πολύ συμπληρωματική. Εξελιχθήκαμε μέσα από τη σχέση μας που κρατάει ακόμα κι έχει περάσει σε ένα άλλο επίπεδο πια!

Ο Χριστός ήταν ιστορικό πρόσωπο ή ο Θεάνθρωπος;

Παραδέχομαι την ύπαρξή του ως Θεανθρώπου. Είμαι βαθύτατα χριστιανή!

Από πρώτο χέρι, που λένε;

Εξ αποκαλύψεως! Προέρχομαι από οικογένεια γιατρών, κομμουνιστών και άθεων κι έτσι δεν περίμενα να μου παρουσιαστεί ο Ιησούς Χριστός, και μάλιστα σε μια πολύ ιδιαίτερη περίοδο της ζωής μου. Έπαθα φοβερό σοκ, ευρισκόμενη στο Παρίσι κιόλας. Είναι σαν να συναντάω εσένα και να ξέρω ότι είσαι ο Αντώνης, για τέτοιο πράγμα μιλάω! Δεν μου ξανασυνέβη έκτοτε...

Δεν είναι για χόρταση τα θαύματα.

Ναι, αλλά ξέρεις ποιο ήταν το παράδοξο; Ένιωσα μια απέραντη ευτυχία και απελευθέρωση από τα πάντα! Από τη στιγμή που υπάρχει Αυτός, δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα! Για τουλάχιστον δύο εβδομάδες ένιωθα αυτό που λένε «φώτιση» και είχα ένα μόνιμο χαμόγελο. Δεν μπορούσα να το αγνοήσω, όρισα τη ζωή μου πριν και μετά απ' αυτό το γεγονός! Κατάλαβα πως το βασικό δεν είναι τι θα κάνεις με τον εαυτό σου ή τη ζωή σου, αλλά τι θα γίνει άμα φύγεις απ' τον κόσμο αυτό. Η πρώτη βασική άσκηση είναι η Μνήμη Θανάτου, όπως λένε οι ασκητές. Όταν, έστω για ένα κλάσμα δευτερολέπτου, ανοίγει μια χαραμάδα και μπαίνει το φως, το πλάσμα το θυμάται και ξέρει να συγκρίνει το Καλό με το Κακό.

* Φωτογραφίες Φένιας Παπαδόδημα: Πάρις Ταβιτιάν/ LIFO

** Πρώτη δημοσίευση: LIFO.gr (Μάρτιος 2018)

Στα ίχνη της Marianne Faithfull στο Λονδίνο του 2025

Κάλεσα ταξί με uber που θα με μετέφερε από το προάστιο Hackney στο κέντρο του Λονδίνου και συγκεκριμένα στο BFI Cafe που είχαμε ραντεβού με τον Andrew Batt, τον άνθρωπο πίσω από τις πρόσφατες αριστουργηματικές επανεκδόσεις σε βινύλιο όλων των άλμπουμ της Marianne Faithfull. Η επικοινωνία μας με τον Andrew είχε ξεκινήσει πριν από ενάμισι χρόνο, ενόσω η αγαπημένη καλλιτέχνιδα βρισκόταν στη ζωή. Μιλούσαμε στο instagram της, που ακόμη το χειρίζεται ο ίδιος, έχοντας δει τις αναρτήσεις που κάνω κατά καιρούς γι' αυτήν. Δεν θα πω εδώ τι ιστορίες άκουσα από τον λαλίστατο Andrew για την πορεία και την προσωπικότητα της Faithfull - οι δυο τους άλλωστε συνδέονταν με μεγάλη φιλία την τελευταία 25ετία. Αυτό που μπορώ να πω μόνο είναι ότι πλέον γνωρίζω πράγματα για τη Marianne Faithfull, που δεν θα τα έβρισκα πουθενά για να τα διαβάσω στο διαδίκτυο. 

Με τον Andrew Batt στο Λονδίνο, Παρασκευή 5 Δεκεμβρίου 2025

Την προηγούμενη μέρα, Πέμπτη 4 Δεκεμβρίου, πήραμε με τη Χαρούλα το αυτοκίνητο και κάναμε μια ωραία εκδρομή μέχρι το Μπερκσάιαρ (προφέρεται Μπέρκσιρ). Κλασική βρετανική επαρχία, πανέμορφη, μόλις μία ώρα και κάτι έξω από το Λονδίνο. Ερημιά, ελάχιστοι άνθρωποι και απέραντα λιβάδια με αγελάδες και άλογα να βόσκουν ελεύθερα. Βέβαια δεν τραβηχτήκαμε τυχαία ως εκεί μια βροχερή μέρα στο Λονδίνο, όπως βροχερές είναι όλες οι μέρες στο Ηνωμένο Βασίλειο τέτοιο καιρό. Επισκεφτήκαμε το εκκλησάκι της St. Mary, την τελευταία κατοικία της Faithfull. Ήταν το μέρος που είχε μεγαλώσει η μητέρα της και ήταν επιθυμία της να ταφεί δίπλα της. Δυσκολευτήκαμε να βρούμε το ταφικό μνημείο μέσα στους άλλους σκόρπιους τάφους. Για την ακρίβεια δεν υπήρχε καν τάφος, έστω κι αν τον ερχόμενο Φεβρουάριο συμπληρώνεται ένας χρόνος από την ταφή της. Δύο ταμπελίτες μόνο με το πλήρες όνομα της και τις ημερομηνίες γεννήσεως και θανάτου, καρφωμένες στο έδαφος, πάνω από ένα μικρό σωρό από χώμα, πέτρες και χορτάρια. Συγκινήθηκα πραγματικά! Αυτή που έζησε τα πάντα στο κόκκινο, που γνώρισε την πιο ευτυχισμένη, μα και την πιο θλιβερή όψη της ζωής, κειτόταν κάτω από το χώμα ενός μικρού αγγλικού χωριού, απ' όπου στην εφηβεία της έπαιρνε καθημερινά τη συγκοινωνία για να κάνει τις σπουδές της στο Λονδίνο των early sixties. Πιο πολύ συγκινήθηκα όταν ο Andrew Batt με ενημέρωσε πως το τραγούδι που έβαλα στο story μου στο instagram, το «The Gypsy Faerie Queen», ήταν εκείνο που ακούστηκε στην κηδεία της Faithfull στο ίδιο μέρος που βρεθήκαμε. 

Και κάτι ακόμη, όπως το έμαθα από τον Andrew που μου το χάρισε και σε μία νέα κόπια βινυλίου: Το άλμπουμ «A secret life», προϊόν της σύμπραξης της Marianne Faithfull με τον κινηματογραφικό συνθέτη Angelo Bandalamenti, μόνο στην Ελλάδα είχε κυκλοφορήσει και σε βινύλιο στον καιρό του, το 1995. Μάλιστα το πορτραίτο της Faithfull που χρησιμοποιήθηκε στο εξώφυλλο ήταν από τη φωτογράφηση της για το «Vogue» το ίδιο διάστημα. 

Όταν η Αφροδίτη Μάνου τραγουδούσε με τον Μίκη Θεοδωράκη την ημέρα των γεγονότων του Πολυτεχνείου

 

Από τα τέλη του 1972 και σε ηλικία δεκαεννιάμισι ετών η Αφροδίτη Μάνου είχε βγει στο εξωτερικό ως ερμηνεύτρια του Μίκη Θεοδωράκη. Εκείνη, η Μαρία Φαραντούρη και ο Πέτρος Πανδής με μια επταμελή λαϊκή ορχήστρα, αποτελούμενη από Έλληνες μουσικούς, φυσικά υπό τη διεύθυνση του Θεοδωράκη. Μέσα σε ένα διάστημα δέκα μηνών είχαν δώσει συνολικά 156 συναυλίες, μια δραστηριότητα δηλαδή εξαντλητική για κάθε καλλιτέχνη «on the road». Μάλιστα, στο περιθώριο των συναυλιών, η Μάνου είχε την τύχη να παραστεί τον Σεπτέμβριο του 1973, στη Νέα Υόρκη, σε ιδιωτική προβολή της ταινίας «Serpico» του Sidney Lumet με τη μουσική του Μίκη, παρουσία του Al Pacino.

Δύο μήνες αργότερα, στα μέσα του Νοέμβρη, το συγκρότημα ταξίδεψε στο Τορόντο του Καναδά για ένα τριήμερο συναυλιών. Την παραμονή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου στην Ελλάδα, εκεί δεν είχαν συναυλία. Η Μάνου θυμάται να κάθονται όλοι μαζί στο ξενοδοχείο, συνομιλώντας με Έλληνες επισκέπτες, φίλους και δημοσιογραφικούς παράγοντες. Υπήρχε μια ανησυχία διάχυτη για το τι γινόταν στην Αθήνα, που κορυφωνόταν με ειδήσεις για τους πρώτους νεκρούς. «Αγωνιούσα πολύ για την αδερφή μου» λέει η Μάνου, ενθυμούμενη την αείμνηστη Μαρία Δημητριάδη. «Είχε φτάσει στα αυτιά μου η φήμη ότι τη σκότωσαν»…Λεπτομέρεια: Ενώ η Δημητριάδη ήταν η πρώτη που είχε τραγουδήσει στο εξωτερικό με τον Μίκη Θεοδωράκη την περίοδο της χούντας, το ΄73 βρισκόταν στην Αθήνα και μαζί με τον Θάνο Μικρούτσικο τραγουδούσαν μες το Πολυτεχνείο καθημερινά για τους καταληψίες φοιτητές. Όταν κάποια στιγμή βγήκαν έξω με τα άλλα παιδιά, έφαγαν το ξύλο της χρονιάς τους με αποτέλεσμα να κρύβονται από δω κι από κει για κάμποσες εβδομάδες.

Την επόμενη, 17 του Νοέμβρη, θα δινόταν συναυλία στο Τορόντο, την οποία θα άνοιγε ο Πέτρος Πανδής και αμέσως μετά η Μάνου θα τραγουδούσε τον «Επιτάφιο» σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου. Με το που ανοίγει το στόμα της και λέει «Μέρα Μαγιού μου μίσεψες», η Μάνου αρχίζει να δέχεται τόνους κόκκινων γαρίφαλων από τον κόσμο, κυρίως φοιτητές της ελληνικής ομογένειας. Ήταν τέτοιο το…ωστικό κύμα από τα λουλούδια που την έσπρωξε κυριολεκτικά προς τα πίσω! «Επρόκειτο για κάτι το συγκλονιστικό και ανεπανάληπτο» την παρακολουθώ σήμερα να λέει με συγκίνηση. Στο μεταξύ τα νέα για την εισβολή των τανκς στο Πολυτεχνείο είχαν φτάσει. Οι πληροφορίες ήταν πια επιβεβαιωμένες μαζί με την είδηση ότι η Δημητριάδη δεν είχε πάθει τίποτα. Παρόλα αυτά, μόνο ένα τηλεφώνημα στη μάνα της στην Αθήνα κατάφερε να ηρεμήσει τη Μάνου σχετικά με την τύχη της αδερφής της. 

Την άλλη μέρα ο Μίκης Θεοδωράκης έκανε την εξής προφητική δήλωση στους ξένους ανταποκριτές: «Στην Αθήνα χύθηκε αίμα και όταν χύνεται αίμα οι δικτάτορες γλιστράνε και σύντομα θα πέσουν»! Ένα κανονικό κίνημα συμπαράστασης προς τον δοκιμαζόμενο ελληνικό λαό άρχισε να διαμορφώνεται από την άλλη άκρη του κόσμου!

«Ήταν μια θυελλώδης επεισοδιακή χρονιά» λέει η Μάνου, «αφού είχαν συμβεί πολλά γεγονότα παγκοσμίως με αποκορύφωμα στη δική μας περίπτωση την ετοιμασία του πραξικοπήματος και της εισβολής στην Κύπρο τους αμέσως επόμενους μήνες». Κορυφαία στιγμή της ήταν για την ίδια όμως εκείνη η συναυλία στον Καναδά με όλη την τρομερή αγωνία, το λυτρωτικό τραγούδι του Θεοδωράκη και το ξέσπασμα του κόσμου. Έτσι έζησε την 17η Νοεμβρίου του 1973 η Αφροδίτη Μάνου και δεν πρόκειται να την ξεχάσει ποτέ στη ζωή της! 

* Πρώτη δημοσίευση: koutipandoras.gr (16.11.2018)

Η ιστορία των «Τραγουδιών του Αγώνα», του πιο επαναστατικού κύκλου τραγουδιών του Μίκη Θεοδωράκη

Ο δίσκος «Τα τραγούδια του Αγώνα» είναι ο πλέον «επαναστατικός» του Μίκη Θεοδωράκη, περισσότερο ίσως κι από κάποια μεμονωμένα τραγούδια του, σαν το «Γελαστό παιδί» από τον κύκλο «Ένας Όμηρος» ή το «Σφαγείο» από τα «Τραγούδια του Ανδρέα». Κατά τη γνώμη μου, η ορμητικότητα και ο παλμός των «Τραγουδιών του Αγώνα» εξηγείται αν αναλογιστεί κανείς τις συνθήκες κάτω από τις οποίες γράφτηκαν: Ναι μεν τα μισά δημιουργήθηκαν στο Λονδίνο του 1971, σε συνθήκες ελευθερίας, τα άλλα μισά όμως – συμπεριλαμβανομένης της «Αρκαδίας IV» – γράφτηκαν κατά το διάστημα κατ’ οίκον περιορισμού και εγκλεισμού του συνθέτη στο Βραχάτι (1968), στη Ζάτουνα (1969) και στο στρατόπεδο Ωρωπού (1970).

Πολλά απ’ αυτά τα τραγούδια θεωρούνται ενδεχομένως παρωχημένα σήμερα, κατάλληλα μόνο για τους ετήσιους εορτασμούς του Πολυτεχνείου, κάθε 17 Νοέμβρη. Αναφέρομαι στο «Πάλης ξεκίνημα (Οι πρώτοι νεκροί)», στο «(Κι εσύ λαέ βασανισμένε) Μην ξεχνάς τον Ωρωπό» – ή και «Μην ξεχνάς τον φασισμό» στις συναυλιακές εκδοχές του τραγουδιού τουλάχιστον – και στο «Διότι δεν συνεμορφώθην». Και τα τρία ηχογραφήθηκαν με την ανεπανάληπτη ψυχωμένη ερμηνεία του Θεοδωράκη σε στίχους του Αλέκου Παναγούλη το πρώτο και του ίδιου του συνθέτη στα άλλα δύο. Υπάρχουν κι άλλα τρία «Τραγούδια του Αγώνα» που έγραψαν πραγματική ιστορία: «Ο λεβέντης (Σαν τον αϊτό φτερούγαγε στη στράτα)» σε στίχους του Νότη Περγιάλη με τη φωνή της 19χρονης τότε Μαρίας Δημητριάδη. «Η αυλή (Σφυρίζει στην ταράτσα η ζωστήρα)» σε στίχους του Μάνου Ελευθερίου με τις φωνές της Μαρίας Φαραντούρη και του Θεοδωράκη και, φυσικά, το «Ποιος τη ζωή μου» με τη Φαραντούρη. Ειδικά το «Ποιος τη ζωή μου» με τους στίχους του Ελευθερίου είναι το μοναδικό που κατάφερε να ξεπεράσει τον σκόπελο ενός συγκεκριμένου χρονικού πλαισίου και να αποκτήσει διαχρονικότητα, εφόσον ακούγεται μέχρι τις μέρες μας. Μάλιστα, το διασκεύασαν και οι αδερφοί Κατσιμίχα στο άλμπουμ τους, «Τρύπιες σημαίες», το 2000.

Εκτός του Θεοδωράκη, της Φαραντούρη και της Δημητριάδη, στα «Τραγούδια του Αγώνα» συμμετείχε κι ένας άλλος ερμηνευτής, φοιτητής ιατρικής εκείνη την εποχή στο Λονδίνο. Επρόκειτο για τον Λάκη Καραλή, που την ίδια χρονιά, με παρακίνηση του Θεοδωράκη και με την κιθάρα της συμφοιτήτριας του, Αλέκας Παπαρήγα, θα κυκλοφορούσε το θρυλικό «Supermarket» του, ένα άλμπουμ που καυτηρίαζε τη διάσπαση του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδος.

Σε όλα τα κομμάτια που ηχογραφήθηκαν σε λονδρέζικα home studios πιάνο έπαιζε ο Θεοδωράκης, κιθάρα ο Καραλής και μπουζούκι ο Ανδρέας Μιχαλάκης, στενός συνεργάτης του συνθέτη τα χρόνια της αυτοεξορίας του στο εξωτερικό. Συμμετείχαν όμως και τρεις ξεχωριστοί ξένοι μουσικοί: Η Αγγλίδα Rose Simpson στο μπάσο και την κιθάρα που μόλις είχε αποχωρήσει από το ψυχεδελοφόλκ συγκρότημα των Incredible String Band (είχε εμφανιστεί και στο φεστιβάλ του Woodstock μαζί τους τον Αύγουστο του 1969).

Ο Andy Preston στην κιθάρα και τα keyboards, νεαρότατος τότε, που τα ίχνη του ξαναβρίσκουμε στις αρχές των 90s με τη συμμετοχή του σε βρετανικές rock μπάντες. Ο Carl Arnold, επίσης, που συνεργάστηκε πιο στενά με τον Έλληνα συνθέτη, εφόσον έπαιξε κιθάρα και στην πρώτη ηχογράφηση του κύκλου «Τα Λαϊκά» σε στίχους του Μάνου Ελευθερίου στο Παρίσι του 1970.

Άφησα για το τέλος τα τρία τραγούδια τις «Αρκαδίας IV» που αποτελούσαν μελοποιήσεις του Θεοδωράκη στα επαναστατικά ποιήματα «Ωδαί» του Ανδρέα Κάλβου, εξ ου και ολοκλήρωσαν την ενότητα των «Τραγουδιών του Αγώνα»: Τα «Ηφαίστεια», το «Εις Σάμον» και το «Αι ευχαί». Κι αν στην πρώτη επίσημη έκδοση του δίσκου τον Σεπτέμβριο του 1974 αναγραφόταν πως «με τα τραγούδια του Κάλβου ο Μ. Θεοδωράκης συνεχίζει το δρόμο που σταθερά άνοιξε η μεγάλη ελληνική ποίηση κτήμα όλων των Ελλήνων», έχω την αίσθηση πως σαν επιλογή και μόνο φανέρωναν από τότε το όραμα του συνθέτη για μια Πατριωτική Αριστερά (την απόλυτη διαστρέβλωση αυτού του, καθ’ όλα σεβαστού, οράματος θα τη βλέπαμε πολλές δεκαετίες μετά, στο συλλαλητήριο για τη Μακεδονία, αλλά δεν είναι επί της παρούσης ένας περαιτέρω σχολιασμός). Το θέμα είναι πως η Μαρία Φαραντούρη στο τραγούδι «Εις Σάμον (Όσοι το χάλκαιον χέρι βαρύ του φόβου αισθάνονται)» κατέθεσε μία συγκλονιστική ερμηνεία για όλα τα επόμενα χρόνια, που την έχρισε διεθνή ερμηνεύτρια τραγουδιών διαμαρτυρίας, εφάμιλλη της σύγχρονης της, Αμερικανίδας Joan Baez, ή της Mersedes Sosa από την Αργεντινή.

Τα «Τραγούδια του Αγώνα» έγιναν για όλους τους Έλληνες αντιστασιακούς και αυτοεξόριστους στο Λονδίνο την περίοδο της επταετίας, σήμα κατατεθέν της θυσίας των αγωνιστών συμπατριωτών τους. Κυκλοφόρησαν κυριολεκτικά από σπίτι σε σπίτι που ζούσαν Έλληνες αντιστασιακοί (Γιώργος Γραμματικάκης, Στέφανος Ληναίος, Αντώνης Μπριλλάκης κ.α.) Η έκδοση τους, απαγορευμένη φυσικά στην Ελλάδα, έγινε ταυτόχρονα σε Αγγλία, Γερμανία και Γαλλία. Εδώ κυκλοφόρησαν τον Σεπτέμβριο του 1974 από τη MINOS με διαφορετικό φυσικά εξώφυλλο, αυτό με την περίφημη μακέτα της Ξανθίππης Μίχα – Μπανιά.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός πως αμέσως μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, τον Νοέμβριο του ’73, στη Γαλλία τυπώθηκε μία παράνομη εκδοχή του έργου με τον πιασάρικο τίτλο «November 1973 The Greek Rebellion» και με την ακόμα πιο πιασάρικη αναγραφή στο εξώφυλλο, στα αγγλικά: «These are the voices of students who were murdered (Αυτές είναι οι φωνές των φοιτητών που δολοφονήθηκαν)» κλπ.

Τον Μάιο του 2017, σε συνέντευξη που μου παραχώρησε ο Μίκης Θεοδωράκης, τον είχα ρωτήσει γι’ αυτόν το δίσκο. Η απάντηση του ήταν η εξής: «Ξέρετε πόσα έργα μου έχουν επανεκδοθεί στο εξωτερικό χωρίς να το γνωρίζω εγώ και οι εκάστοτε εκδότες μου; Τα ”Τραγούδια του Αγώνα” ήταν ήδη γνωστά στο εξωτερικό, άρα κάποιοι επιτήδειοι σκέφτηκαν να τα τυπώσουν με άλλο εξώφυλλο και τίτλο, εκμεταλλευόμενοι τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Πάλι καλά αφού άφησαν και τα ονόματα των δημιουργών. Ας είναι, τότε προείχε ο αγώνας και ελάχιστα μας ενδιέφεραν τα εκδοτικά μας δικαιώματα».

Για την ιστορία να πούμε, τέλος, ότι ο εν λόγω δίσκος του Μίκη Θεοδωράκη δεν είχε σταματήσει να επανεκδίδεται σε βινύλιο και σε CD μέχρι πρόσφατα με διαφορετικά πάλι εξώφυλλα: Από την Polydor το 1996 και από την FM Records το 2005 στο πλαίσιο συγκεντρωτικών επανεκδόσεων της θεοδωρακικής εργογραφίας.

Frank Zappa - Νίκος Παπάζογλου: 1 - 1

Το «Chunga' s revenge» βγήκε το 1970 και ήταν το εντέκατο κατά σειρά άλμπουμ στην δισκογραφία του Frank Zappa (1940 - 1993) στην πιο δημιουργική φάση του, εφόσον τόσο εκείνη τη χρονιά, όσο και την προηγούμενη, το 1969, είχε εκδώσει συνολικά έξι δίσκους με μουσική και τραγούδια του. Ήταν τέτοια η απήχηση που είχε το συγκεκριμένο άλμπουμ ακόμη και στην Ελλάδα, εν μέσω χούντας, που οι πιο ψαγμένοι Έλληνες μουσικοί του ροκ, σαν τον Δημήτρη Πουλικάκο (και τον Διονύση Σαββόπουλο, όπως θα δούμε παρακάτω), επηρεάστηκαν ξεκάθαρα από τον δημιουργό του. Έτσι, στην ηχογράφηση του άλμπουμ «Ζωντανοί στο Κύτταρο (Η ποπ στην Αθήνα)» από το 1971, ακούμε τον «Ανεπρόκοπο» του Πουλικάκου με τους Εξαδάχτυλος, δηλαδή το ηλεκτρικό blues «Road Ladies» από το «Chunga' s revenge» του Zappa μεταφρασμένο στα ελληνικά από τον Θείο Νώντα και τον Τάσο Φαληρέα. Έχω την αίσθηση πως ακόμη ένα κομμάτι από το άλμπουμ του Zappa, το «The Nancy & Mary Music», ενέπνευσε και τον Παύλο Σιδηρόπουλο για να κάνει τα περίεργα φωνητικά του στην ηχογράφηση του τραγουδιού «Ο γερο - Μαθιός» (ως Δάμων & Φιντίας) επίσης στο «Ζωντανοί στο Κύτταρο» το 1971. 

Αρκετά χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε ένας άλλος δίσκος που μπορεί να μην είχε καμία σχέση με ροκ και ηλεκτρικό ήχο, σίγουρα όμως άλλαξε το τοπίο του λαϊκού τραγουδιού στην Ελλάδα. Αναφέρομαι στην «Εκδίκηση της γυφτιάς» των Νίκου Ξυδάκη - Μανώλη Ρασούλη από το 1978 με βασικό ερμηνευτή τον Νίκο Παπάζογλου, γνωστό στους ροκ κύκλους της Θεσσαλονίκης. «Chunga' s revenge» ονομαζόταν το άλμπουμ του Frank Zappa, «Η εκδίκηση της γυφτιάς» βαφτίστηκε το άλμπουμ με τον Παπάζογλου: Η λέξη «Chunga» δεν μεταφράζεται ακριβώς ως «Γυφτιά» στα ελληνικά, αλλά στο πλαίσιο της ισπανικής αργκό επιδέχεται πολλές ερμηνείες με ορισμένες απ' αυτές να σημαίνουν o «κακός», ο «χάλιας» κλπ. Στο ένα εξώφυλλο ακόμη εικονιζόταν ο Frank Zappa σε μία στιγμή έντασης, από κάποιο live προφανώς, ενώ στο άλλο ο ερμηνευτής Νίκος Παπάζογλου σε μία μάλλον χαλαρή στιγμή. Και φτάνω τώρα στον Διονύση Σαββόπουλο, ο οποίος υπήρξε παραγωγός του δίσκου των Ξυδάκη - Ρασούλη. Ο ίδιος μου είχε πει το 2005, στα γυρίσματα του ντοκιμαντέρ «Ζωντανοί στο Κύτταρο - Σκηνές Ροκ», πώς ακριβώς την ίδια περίοδο με τον Πουλικάκο και τον Σιδηρόπουλο, δηλαδή το 1970 - 71, άκουγε πολύ τον Frank Zappa ταυτόχρονα με τον Bob Dylan και τους άλλους τροβαδούρους. Το «Chunga' s revenge» ήταν αγαπημένος δίσκος του, επομένως θέλησε ούτε μία δεκαετία μετά να κλείσει το μάτι στο έργο αυτό μέσω ενός άλλου έργου με τη δική του σφραγίδα. Ένα πραγματικά πολύ ωραίο κλικ του ματιού του Σαββόπουλου στον Zappa, ένα από τα μουσικά του ινδάλματα όταν διένυε την ροκ περίοδο του.