100 χρόνια εργογραφίας Μάνου Χατζιδάκι - Τα τραγούδια της αμαρτίας

 

Τα «Τραγούδια της αμαρτίας» ήταν το τελευταίο δισκογραφικό σχέδιο του Μάνου Χατζιδάκι που δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει, τουλάχιστον στη μορφή που το’χε ονειρευτεί. Κυκλοφόρησαν το 1996, αφού δουλεύονταν καθ’ όλη τη διάρκεια του ’95 από τους συνεργάτες του, τον Νίκο Κυπουργό, την πιανίστρια Ντόρα Μπακοπούλου και, βέβαια, τον ερμηνευτή Ανδρέα Καρακότα. Επρόκειτο δηλαδή για το πρώτο μεταθανάτιο έργο του συνθέτη στην προσωπική του δισκογραφία που συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας με εκδόσεις ανέκδοτου υλικού του και με επανεκτελέσεις παλαιότερων έργων του. Το έργο εκδόθηκε από τον «Σείριο» με την τότε καλλιτεχνική επιμέλεια του Κυπουργού και τη διεύθυνση του Γιώργου Χατζιδάκι, του γιου του συνθέτη, που εξακολουθεί να διευθύνει την εταιρεία. Λόγω κόστους παραγωγής – μπορεί να υποθέσει κανείς – η τελική μορφή του ήταν για πιάνο – φωνή, εξ ου και ορθότατα επιλέχθηκε (από τον Γιώργο Χατζιδάκι) η κορυφαία Ντόρα Μπακοπούλου στην πιανιστική απόδοση των τραγουδιών. Μόνο το 1999, λίγο πριν την είσοδο στο millennium, με αφορμή την έκδοση του CD «Μάνος Χατζιδάκις 2000 ΜΧ» από τον «Σείριο», μάθαμε για πρώτη φορά πως ο συνθέτης είχε οραματιστεί για «Τα τραγούδια της αμαρτίας» μία διαφορετική και σαφώς πιο πλούσια ενορχήστρωση. Δανείζομαι απ’ την εν λόγω δισκογραφική έκδοση το εισαγωγικό σημείωμα του Μάνου Χατζιδάκι:

ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΜΑΡΤΙΑΣ (Η αμαρτία είναι βυζαντινή και ο έρωτας αρχαίος, 1992) στους φίλους μου Μ.Ρ. και Β.Δ.

Ένας κύκλος τραγουδιών για νεανική λαϊκή φωνή, ανδρική χορωδία και στρατιωτική μπάντα, πάνω σε ποιήματα του Ντίνου Χριστιανόπουλου κι ένα του Γιώργου Χρονά. Η μετεμφυλιακή Θεσσαλονίκη του ’50, μεσ’ στη γοητεία των δρόμων και των περιοχών της, όπου ανθούσε η μεθυστική έλξη των σωμάτων, η ανεύρεση συντρόφων, το πάθος της ενοχής και του εξευτελισμού και τέλος η απελπισμένη μελαγχολία της επιστροφής στο σπίτι κατά τις πρώτες πρωινές ώρες.

Τραγουδιστής, χορωδία και στρατιωτική μπάντα, λοιπόν, ένα σχέδιο που παρέπεμπε σε ένα άλλο έργο του Χατζιδάκι, την «Εποχή της Μελισσάνθης», το οποίο κατάφερε να ολοκληρώσει έτσι όπως το’χε σχεδιάσει. Βρισκόμαστε, όμως, στο 1996 και όχι στο 1980. Ο ίδιος έχει φύγει απ’ τη ζωή και έχει σημασία να πούμε πως λίγο πριν το τέλος, ακόμα και ο Χατζιδάκις έπαψε να έχει την εύνοια των εταιρειών. Δεν είναι τυχαίο πως οι «Αντικατοπτρισμοί», ο τελευταίος εν ζωή δίσκος του, εξελληνισμός από τον Νίκο Γκάτσο των «Reflections» με ερμηνεύτρια την Αλίκη Καγιαλόγλου, πιθανώς να μην κυκλοφορούσαν ποτέ αν δεν εξασφαλιζόταν μια γενναία χορηγία προς τον συνθέτη και τον «Σείριο» του για το εν λόγω έργο. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα απ’ την αρχή:

Ο Μάνος Χατζιδάκις αγαπούσε ιδιαιτέρως τη Θεσσαλονίκη, όπως και τους ποιητές της. Είναι σίγουρο πως γνώριζε και εκτιμούσε την ποίηση του Ντίνου Χριστιανόπουλου, μολονότι οι δρόμοι τους έσμιξαν πολύ αργά, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, πιθανώς και μέσα στη δεκαετία του ’80. Η μοναδική απόπειρα του Χατζιδάκι να μελοποιήσει έναν αμιγώς Θεσσαλονικιό ποιητή είχε γίνει στα τέλη της δεκαετίας του 1950 με τον «Επιτάφιο» του Τάκη Βαρβιτσιώτη (1916 – 2011).

Επρόκειτο για έναν κύκλο λυρικών τραγουδιών προορισμένο για τη φωνή του Γιώργου Μούτσιου, στενού συνεργάτη τότε του συνθέτη, που έμεινε μόνο στις παρτιτούρες και δεν ηχογραφήθηκε ποτέ στην τελική του μορφή. Λέγεται πως ένας λόγος που ο «Επιτάφιος» των Χατζιδάκι – Βαρβιτσιώτη δεν είδε ποτέ το φως της δημοσιότητας οφειλόταν στο ότι την ίδια ακριβώς περίοδο ο Μίκης Θεοδωράκης δούλευε τον δικό του «Επιτάφιο» σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου. Ο Χατζιδάκις ευφυώς εγκατέλειψε το δικό του «project», αφού όλοι γνωρίζουμε πια τη θέση που κατέλαβε ο «Επιτάφιος» των Θεοδωράκη – Ρίτσου μέσα στην ιστορία του ελληνικού έντεχνου – λαϊκού τραγουδιού. Πόσο μάλλον, όταν ο Χατζιδάκις αυτοπροσώπως εκλήθη από τον Θεοδωράκη να ενορχηστρώσει το έργο με πρώτη ερμηνεύτρια τη Νάνα Μούσχουρη.

Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, πάλι, όντας συνθέτης και ο ίδιος, δεν χαριζόταν εύκολα σε κανέναν άλλο συνθέτη. Σύμφωνα με τη συνέντευξη που μου’χε δώσει ο Χριστιανόπουλος, το «φλερτ» του με τον συνθέτη είχε ξεκινήσει με τον δεύτερο να του λέει σε μία συνάντηση τους στην Αθήνα πως από τότε που τον «γνώρισε», ξέχασε τον Γκάτσο και «είναι μόνο Χριστιανόπουλος»! Διότι, η αλήθεια είναι επίσης πως ο Χριστιανόπουλος δεν είχε σε ιδιαίτερη εκτίμηση τον ποιητή της «Αμοργού», όπως και πολλούς άλλους κορυφαίους ποιητές. Τον ενοχλούσε η εντονότατη ενασχόληση του Γκάτσου με τον στίχο και με τα τραγούδια, τα οποία θεωρούσε υποδεέστερα των ποιημάτων. Ενδεχομένως- κατά μία υποκειμενική εκτίμηση- ο Χριστιανόπουλος να αισθανόταν και μία ζήλια που ο ομότεχνος του, ο Γκάτσος, είχε λύσει κάπως το βιοποριστικό θέμα του, τόσο μέσα από την παραγωγή τραγουδιών, όσο και μέσα από τη σχέση ζωής που’χε αναπτύξει με τον Χατζιδάκι. Δεν θα περιμέναμε, βέβαια, ο Χριστιανόπουλος να γνώριζε πως οι Χατζιδάκις – Γκάτσος συχνά έμεναν άφραγκοι στην κυριολεξία, εφόσον φρόντιζαν να καλοπερνούν οι ίδιοι, μαζί και όσοι τους περιστοίχιζαν. Δανείζομαι τώρα τα λόγια του ποιητή από μία συνέντευξη που είχε δώσει στο περιοδικό «Πόθος», ένα από τα πρώτα gay free press στην Ελλάδα (Οκτώβριος 1996):

«Ο Γκάτσος ήταν μεγάλο όνομα, αλλά ενώ ξεκίνησε από καλός ποιητής, στο τέλος έγινε επαγγελματίας στιχουργός. Ζούσε δηλαδή από τα λεφτά που έπαιρνε από τα στιχάκια. Δεν μπορείς να συγκρίνεις τα στιχάκια ενός επαγγελματία στιχουργού με ποίηση ζωντανή και με κάποια ποιότητα. Έτσι ο Χατζιδάκις πλήρωσε ως ένα σημείο τα επίχειρα του να ζει στην Αθήνα, την ελεεινή Αθήνα που καταστρέφει ταλέντα στο πι και φι».

Κατά τη γνώμη μου, στην πραγματικότητα δεν πρέπει να τον «χάλασε» καθόλου τον Χριστιανόπουλο που ο Χατζιδάκις προθυμοποιήθηκε να τον μελοποιήσει, εκεί γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1980 – αρχές του ’90. Από τις κατά καιρούς συνεντεύξεις του, αντιλαμβανόμαστε πως είχε αφήσει ελεύθερο τον συνθέτη να έκανε ότι ήθελε με τα ποιήματα του. Κι αν είχε ενστάσεις για το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα – αναφέρομαι στη συνέντευξη που μου είχε δώσει το 2013 – ίσως όλο το απώτερο νόημα να συνοψίζεται σε δυο λόγια του: «Πρώτα απ’ όλα τον αγαπώ και τον σέβομαι (σ.σ. τον Μάνο Χατζιδάκι) και για μένα ήταν μια μεγάλη τιμή».

Τα «προβλήματα» που πήραν στη συνέχεια τη μορφή μιας άτυπης κόντρας μεταξύ των δύο ανδρών ξεκίνησαν αμέσως μετά την έκδοση του δίσκου με «Τα τραγούδια της αμαρτίας», μετά το θάνατο του Χατζιδάκι, ερήμην του δηλαδή, και αιτία ήταν κάποιες δηλώσεις των συντελεστών στον Τύπο. Είχε, βέβαια, προηγηθεί μία απ’ τις τελευταίες εν ζωή συνεντεύξεις του Χατζιδάκι στο περιοδικό «ΗΧΟΣ», περί ομοφυλοφιλίας, μια και – κακά τα ψέματα – τα «Τραγούδια της αμαρτίας» αποτέλεσαν το πρώτο και φανερό «coming out» του συνθέτη μέσα απ’ τη συνεργασία του με τον Χριστιανόπουλο, έναν open gay ποιητή από εποχές ήδη πολύ δύσκολες στη χώρα μας για κάτι τέτοιο. Σε εκείνη τη συνέντευξη του ο Χατζιδάκις έλεγε πως επέλεξε ως ερμηνευτή τον Ανδρέα Καρακότα, έναν που δεν ήταν ομοφυλόφιλος, για να αποδώσει τα «ομοφυλοφιλικά» σε περιεχόμενο μελοποιημένα ποιήματα. Στον Χριστιανόπουλο δεν άρεσε η δήλωση αυτή, γι’ αυτό και στη συνέντευξη του στο περιοδικό «Πόθος», τοποθετήθηκε ως εξής:

«Υποψιάζομαι πως σημαίνει κάποια φοβία για τις πιέσεις και τις αντιδράσεις της κοινής γνώμης. Φοβούμαι δηλαδή ότι ο Χατζιδάκις κατά κάποιο τρόπο ήθελε να φανεί ότι αυτά προσπαθεί να τα ξεπεράσει και να αγκαλιάσει όλο το κοινωνικό σύνολο. Πάντως, αυτή τη φράση του τη βρίσκω για μένα προσβλητική».

Να ήξερε άραγε ο Ντίνος Χριστιανόπουλος ότι την ίδια στιγμή που ο ίδιος τριγύρναγε στα πάρκα του Βαρδάρι, ως νέος, ο Μάνος Χατζιδάκις έβαζε πέτρες μεσ’ στα παπούτσια του για να μην «κουνιέται» στο δρόμο και να μην τρώει bullying; Να ήξερε, ακόμη, πως – όπως μου’χε εκμυστηρευθεί ο Νίκος Κούνδουρος – ο Χατζιδάκις περπατούσε έξω και όλο και κάποιος κακοήθης θα του φώναζε ένα κοροϊδευτικό «Έι, ψιτ, καλέ»; Ή μήπως αυτά ήταν ψιλά γράμματα για έναν gay καλλιτέχνη που πήρε τα ρίσκα του και τελικά δικαιώθηκε αναφορικά με τη φύση του έργου του; Σήμερα, πάντως, μπορώ να δώσω άφεση αμαρτιών και στους δύο, εφόσον μιλάμε για τα «Τραγούδια της αμαρτίας» κιόλας.

Η κατάσταση «επιδεινώθηκε» με τις δηλώσεις, όπως είπαμε, των υπόλοιπων συντελεστών του δίσκου, όταν ο Χατζιδάκις είχε φύγει απ’ τη ζωή. Κυρίως με μία δήλωση της Ντόρας Μπακοπούλου στον Τύπο, ότι η ίδια και ο τραγουδιστής Ανδρέας Καρακότας, αν και «ετεροφυλόφιλοι που δεν έχουν σχέση μ’ αυτά, από λατρεία στον Χατζιδάκι δέχτηκαν να ”υποχωρήσουν” και να ερμηνεύσουν τα τραγούδια». Δεν έχω διαβάσει μέχρι σήμερα τη δήλωση της Μπακοπούλου, όπως δημοσιεύθηκε στον Τύπο (πιθανώς στην εφημερίδα «Ελευθεροτυπία»), εδώ όμως μπορώ να καταλάβω τον Χριστιανόπουλο, που πέρασε γενεές δεκατέσσερις στη συνέντευξη του στον «Πόθο», τόσο τη Ντόρα Μπακοπούλου, όσο και τον Ανδρέα Καρακότα, κατηγορώντας τους ουσιαστικά για ομοφοβία. Μεταξύ μας τώρα, έχοντας γνωρίσει και τους δύο και μην προσπαθώντας αυτή τη στιγμή να τους δικαιολογήσω, δεν πιστεύω πως πρόκειται για ομοφοβικούς ανθρώπους – το αντίθετο, θα έλεγα. Για τον Καρακότα ειδικά, ο Χριστιανόπουλος είχε πει τα εξής:

Ανδρέας Καρακότας - Μάνος Χατζιδάκις (αρχείο Α. Καρακότα)

«Είναι άτομο χωρίς προσωπική γνώμη και αντίληψη, απλούστατα κάτι πήρε το αυτί του περί ομοφυλοφιλίας και είπε κι αυτός λογάκια που κατά κάποιο τρόπο επαναλαμβάνουν τα λόγια της Μπακοπούλου». Ο γνωστός «καλός» πικρόχολος Χριστιανόπουλος, λέω εγώ τώρα, αν και- όπως είπα πριν- εν προκειμένω είχε το δίκιο με το μέρος του. Στο σημείο αυτό, επισυνάπτω ένα μεγάλο απόσπασμα από τη συνέντευξη που μου είχε παραχωρήσει ο τραγουδιστής Ανδρέας Καρακότας τον Απρίλιο του 2019 για το koutipandoras.gr:

Φαίνεται σαν τα «Τραγούδια της Αμαρτίας» να προέκυψαν από ένα πείσμα του Χατζιδάκι. Τι γινόταν, όμως, με τα ποιήματα του Χριστιανόπουλου; Τα είχε ήδη δουλέψει;

Θα σας πω πώς δούλευε ο Χατζιδάκις. Του άρεζε κάτι, ένα μικρό λογοτεχνικό έργο, ένας στίχος. Το έπαιρνε και το διάβαζε. Το μάθαινε και άφηνε μετά μέσα του να δημιουργηθεί η ανάγκη της σύνθεσης, της μελοποίησης. Αυτό μπορούσε να κρατήσει και έναν ολόκληρο χρόνο! Μου είπε κάποια στιγμή: «Αυτό το πράγμα με τα ποιήματα του Χριστιανόπουλου αρχίζει και βράζει τόσο πολύ μέσα μου που δεν μ’ αφήνει να κοιμηθώ. Ξυπνάω μες τη νύχτα κι αρχίζω και γράφω»! Ίσαμε τότε είχε απλά αποφασίσει ότι θα μελοποιήσει τον Χριστιανόπουλο, δεν είχε αρχίσει όμως να συνθέτει. Έχει, λοιπόν, μπροστά του ο Χατζιδάκις λευκή παρτιτούρα και γράφει, εγώ τραγουδάω, αυτός γράφει και στο τέλος μού παραδίδει το ντεμάκι, ας το πούμε έτσι.

Τις έχετε, αλήθεια, αυτές τις δύο πρώιμες ηχογραφήσεις;

Τις έχω, βέβαια, σωσμένες σε όλα τα ηχητικά formats. Έκτοτε, το υπόλοιπο υλικό γράφτηκε μέσα σε τέσσερα χρόνια. Με φώναζε, κατέβαινα απ’ τη Θεσσαλονίκη, καθόμασταν δίπλα – δίπλα στο πιάνο και συνέθετε εκείνη τη στιγμή. Δέκα δηλαδή απ’ αυτά τα τραγούδια τα έγραψε μπροστά μου. Μεταξύ αυτών, και την «Ωδή (Νεαρέ γιε του μπακάλη)» που ήταν ένα ποίημα του Γιώργου Χρονά.

Πείτε μου κάτι άλλο: Πως ήταν για έναν ετεροφυλόφιλο, όπως εσείς, να ερμηνεύει κατ’ εξοχήν γκέι μελοποιημένη ποίηση;

Καθόλου δεν μ’ ενοχλούσε. Είχα αρχίσει πια να καταλαβαίνω με ποιον είχα να κάνω και τη μουσική του την ίδια. Τον θαύμαζα τον Χατζιδάκι, τον είχα εξιδανικεύσει και μάλιστα αυτή την εικόνα δεν την έχω χάσει. Δεν το πήρα ως «γκέι έργο». Μόνο δυο – τρία τραγούδια, νομίζω, έχουν ξεκάθαρα τέτοια θεματική. Αν εξαιρέσεις δηλαδή το «Μη βάζεις σε παρακαλώ αρώματα» και το «Σονέτο», όπου εκεί μιλάει καθαρά για ομοφυλοφιλικό έρωτα, τα άλλα μπορούν να απευθύνονται και σε στρέιτ ερωτευμένους ή πικραμένους. Δεν είχα ποτέ, ούτως ή άλλως, ομοφοβικές τάσεις. Και στο περιβάλλον του Μάνου, αλλά και εδώ στη Θεσσαλονίκη είχα πολλούς φίλους γκέι. Τι πρόβλημα νά’χω με τους ανθρώπους;

Πάντως, σύμφωνα με συνέντευξη του ίδιου του Χατζιδάκι στο περιοδικό ΗΧΟΣ εκείνων των χρόνων, ήθελε έναν τραγουδιστή που να μην είναι ομοφυλόφιλος για να αποδώσει τα ομοφυλοφιλικά του τραγούδια.

Μα ακριβώς! Όπως έλεγε κι ο ίδιος, δεν έκανε τραγούδια για ομοφυλόφιλους. Ήθελε να κάνει ερωτικά τραγούδια, όπως τα πίστευε αυτός. Βρήκε κάποια καταπληκτικά, πραγματικά, ποιήματα του Χριστιανόπουλου, λιτά και απέριττα, με πανέμορφες εικόνες και νοήματα. Ήταν ένα έργο που το ετοιμάζαμε τέσσερα χρόνια, από το ’90 έως το ’94 που πέθανε. Μάλιστα, μου είχε πει: «Μην ανησυχείς, και να ”φύγω” εγώ, έχω δώσει εντολή και τα πράγματα θα γίνουν όπως τα θέλουμε»…Όταν πέθανε ο Μάνος, έγινε τόσο γρήγορα η κηδεία που δεν πρόλαβα καν να παραστώ. Έφτασα απόγευμα στην Αθήνα και πέρασα από το σπίτι να συλλυπηθώ τον Γιώργο. Την ώρα που με ξεπροβόδιζε στην πόρτα, μου είπε το ίδιο: «Μην ανησυχείς, τα τραγούδια αυτά είναι κληρονομιά σου και θα γίνουν έτσι όπως τό’θελε ο Μάνος». Το λέω αυτό για να καταλάβετε πόσο «εντός» μου αισθανόμουν το έργο που το έζησα εν τη γενέσει του και που ψιθύριζα τα τραγούδια στη σκοπιά ως φαντάρος.

Θα ήθελα να μου μιλήσετε τώρα για τη σχέση Χριστιανόπουλου – Χατζιδάκι, όπως εσείς τη ζήσατε.

Ο Χατζιδάκις έκανε ένα έργο ερήμην του Χριστιανόπουλου. Πήρε ποιήματα από’ να βιβλίο του και τα έκοψε – τα έραψε, έκανε ένα κολάζ. Ο Χριστιανόπουλος φυσικά εξοργίστηκε! Με πάει ο Κουγιουμτζής, που ήταν παιδικοί φίλοι, να τον συναντήσω πρώτη φορά…Με είχε προϊδεάσει κιόλας, «Είναι λίγο ευερέθιστος, απότομος, αλλά να μην εκπλαγείς»…Πήγαμε απ’ τη θρυλική «Διαγώνιο», στην Εγνατία. Αυτό πρέπει νά’γινε το ’91 – ΄92 που δούλευα με τον Κουγιουμτζή σε συναυλίες (σ.σ. μιμείται τη φωνή του Ντίνου Χριστιανόπουλου: «Με πήρε τηλέφωνο ο Μάνος Χατζιδάκις και μου είπε ότι θα μελοποιήσει έναν ποιητή από τη Θεσσαλονίκη και ότι θα τραγουδήσει τα τραγούδια ένας νεαρός όμορφος τραγουδιστής από τη Θεσσαλονίκη. Δεν μου είπε βέβαια ποιος ειν’ αυτός ο ποιητής κι εσείς δεν είστε καθόλου όμορφος»…) Δεν με πείραξε καθόλου αυτό που είπε, αφού ο τρόπος που χειριζόταν το λόγο, τη γλώσσα, ήταν κάτι το συγκλονιστικό! Ένιωσα εξαιρετικά αμήχανα, αλλά είχα απέναντι μου ένα τέρας των γραμμάτων και έναν πανέξυπνο άνθρωπο. Φαινόταν ότι κρατούσε σε απόσταση έναν πιτσιρικά. Μάλιστα η πρώτη παρουσίαση κάποιων από τα «Τραγούδια της Αμαρτίας» έγινε εδώ, στην «Αίγλη», το 1992, με μένα και με τον Καζάκη στις ενορχηστρώσεις με την έγκριση φυσικά του Χατζιδάκι. Τό’χα ζητήσει εγώ του Μάνου, «κάντε τα» μου είπε κι έτσι είχαν παρουσιαστεί τέσσερα τραγούδια. Εκεί κάλεσα τον Χριστιανόπουλο και την ώρα που φεύγει, τρέχω ξοπίσω του, αλλά μου λέει ένας: «Μην πας να τον δεις καλύτερα» (γέλια). Πήγα τελικά, τι τό’θελα; «Δεν μου άρεσε ο τρόπος που ο Χατζιδάκις μελοποίησε τους στίχους μου κι εσύ δεν είσαι καλός τραγουδιστής, να πας να κάνεις μαθήματα»! Μετά από δυο μέρες, όμως, μου τηλεφώνησε: «Ξέρεις, Ανδρέα, ήμουν σκληρός μαζί σου, αλλά η αλήθεια είναι ότι δεν έχω πλήρη εικόνα και δεν την ξέρω τη μουσική» – μαλακίες, ήξερε πολύ καλά, ήθελε απλά να μειώσει τη μεταξύ μας απόσταση. Μου ζήτησε τα τραγούδια να τα ξανακούσει, του έστειλα την κασέτα και μετά μου ξανατηλεφώνησε: «Όχι, είναι καλά, μου αρέσουν»…Από τότε μιλούσαμε πιο τακτικά και συναντιόμασταν περιστασιακά.

Μεταφέρατε στον Χατζιδάκι όλη αυτή τη φάση με τον Χριστιανόπουλο;

Όχι, δεν του είπα ποτέ τίποτα.

Από συστολή;

Ε ναι, τι να τού’λεγα, ότι δεν άρεσαν στον ποιητή οι μελοποιήσεις του; Αφού για μένα, από τότε, ήταν συγκλονιστικά τα τραγούδια αυτά.

Από την παραπάνω καταγεγραμμένη συνομιλία με τον Καρακότα, γίνεται σαφές πως ο Χριστιανόπουλος ήταν εξ αρχής αρνητικός με τη μελοποίηση των ποιημάτων του από τον Χατζιδάκι, αν και μετά τα «μάζευε», όπως συνήθιζε και με όλες τις εμπρηστικές απόψεις – δηλώσεις του. Ένα άλλο σημαντικότατο στοιχείο που εξώθησε τον Χατζιδάκι στην ολοκλήρωση του έργου αυτού ήταν και η εμπλοκή του σκηνοθέτη – χορογράφου Δημήτρη Παπαϊωάννου με την παράσταση «Ενός λεπτού σιγή» με την Ομάδα Εδάφους. Στο σημείο αυτό δανείζομαι τα λόγια του ίδιου του Παπαϊωάννου από συνέντευξη που μου είχε παραχωρήσει τον Δεκέμβριο του 2010 για το περιοδικό «Δίφωνο»:

Σας είχε προτείνει ο ίδιος ο συνθέτης τη δημιουργία της παράστασης που τελικά ανέβηκε ένα χρόνο μετά το θάνατο του;

Ναι, φυσικά. Ο Χατζιδάκις είχε έρθει κι είχε δει μια παράσταση που λεγόταν «Φεγγάρια». Την είχαμε ανεβάσει με την Ομάδα Εδάφους στην κατάληψη και, όπως μου εξομολογήθηκε εκ των υστέρων, είχε έρθει διότι του’χαν πει πως εκεί χόρευε ένας χορευτής, ο οποίος θα ήταν ο κατάλληλος για την πρώτη παρουσίαση των «Τραγουδιών της αμαρτίας». Μετά την παράσταση, λοιπόν, ο Χατζιδάκις πέρασε από τα καμαρίνια για συγχαρητήρια και ζήτησε το τηλέφωνο μου. Με κάλεσε σπίτι του και μου εκμυστηρεύθηκε ότι σας είπα. Προς μεγάλη μου συγκίνηση, χαρακτηριστικά είχε πει: «Ήρθα γι’ αυτό το σκοπό, αλλά τώρα θέλω να δώσω σε σένα αυτά τα τραγούδια και να κάνεις ότι θέλεις. Αν χρειάζεσαι να γράψεις κι άλλη μουσική, πες μου και θα το κάνω». Έτσι αρχίσαμε να ετοιμάζουμε το project. Όλα έγιναν στις αρχές του 1990. Μετά ο Χατζιδάκις αρρώστησε, «έφυγε» και το θεώρησα ασέβεια ν’ ανέβει η παράσταση. Αφού πέρασε ένας χρόνος, σε συνεννόηση με τον γιο του, η ιδέα αναθερμάνθηκε. Δεν μπορούσα όμως να μη συμπεριλάβω κι ένα κομμάτι σαν θρήνο για την έξαρση θανάτων εκείνη την περίοδο από τον ιό HIV. Το είχα πει και στον ίδιο τον Χατζιδάκι, αφού δεν θα μπορούσα διαφορετικά να φέρω στο σήμερα την ερωτική, συχνά κλειστοφοβική αυτή ατμόσφαιρα. Είχε συμφωνήσει απόλυτα. Πρότεινα στον πολύ στενό τότε συνεργάτη μου, τον Γιώργο Κουμεντάκη, να συνθέσει το πρώτο μέρος της παράστασης, το «Ενός λεπτού σιγή». Διαχωρίσαμε τελείως τα δύο μέρη: Η παράσταση ξεκινούσε με το θάνατο, το requiem για «το τέλος του έρωτα» και κατέληγε στη ζωή, δηλαδή τα «Τραγούδια της αμαρτίας».

Για την ιστορία να πούμε ότι και πάλι ο Μάνος Χατζιδάκις δεν αξιώθηκε να δει την παράσταση του Παπαϊωάννου και της Ομάδας Εδάφους με το έργο του. Η παράσταση ανέβηκε το 1995 μεσ’ στο παλιό εργοστάσιο της ΔΕΗ με πιανίστα τον Κώστα Παπαδάκη και με τραγουδιστή τον, νεοφερμένο από την Κύπρο Δώρο Δημοσθένους, εξ αιτίας του ότι ο Ανδρέας Καρακότας, ο αρχικός ερμηνευτής, έκανε εκείνο τον καιρό τη στρατιωτική του θητεία. Ήταν ακριβώς η ίδια περίοδος που ο Γιώργος Χατζιδάκις κάλεσε τη Ντόρα Μπακοπούλου, βάζοντας μπροστά στην ουσία τη δισκογράφηση των «Τραγουδιών της αμαρτίας». Να τι μου είχε πει η πιανίστρια Ντόρα Μπακοπούλου σε συνέντευξη της, τον Σεπτέμβριο του 2013:

Για τα «Τραγούδια της αμαρτίας» μου ‘χε πρωτομιλήσει ο ίδιος ο Μάνος, ότι έγραψε ένα έργο που του άρεσε πολύ, σε ποίηση του Ντίνου Χριστιανόπουλου. Μετά άκουσα έναν εξαιρετικό πιανίστα, τον Κωνσταντίνο Παπαδάκη, να παίζει αυτά τα τραγούδια με την Ομάδα Εδάφους του Δημήτρη Παπαϊωάννου. Όταν μου τηλεφώνησε ο Γιώργος Χατζιδάκις, έχοντας πια φύγει απ’ τη ζωή ο Μάνος, και μου ζήτησε να αναλάβω τη δουλειά, του εξήγησα πως είχα ακούσει αυτό το παιδί να παίζει ωραιότατα τα τραγούδια. «Ναι, αλλά ήταν επιθυμία του Μάνου να τα παίξεις εσύ». Ανέλαβα τη δουλειά με μεγάλη χαρά και συγκίνηση και σήμερα δηλώνω ευχαριστημένη από το αποτέλεσμα της δισκογράφησης. Αρχικά, ο Μάνος το φανταζόταν αλλιώς ενορχηστρωτικά το έργο, αλλά μετά υιοθέτησε την εκδοχή πιάνο-φωνή που κάναμε με τον εξαίρετο Ανδρέα Καρακότα. Τα περισσότερα κομμάτια είχαν παρτιτούρες από τα χεράκια του Χατζιδάκι και μόνο σε δύο παρενέβη δημιουργικά ο Νίκος Κυπουργός.

Κάπως έτσι τα πράγματα πήραν το δρόμο τους και η Μπακοπούλου με τον Καρακότα, απόντος πια του Χατζιδάκι και με την αρωγή του μαθητή του, Νίκου Κυπουργού, μπήκαν στο στούντιο και έγραψαν τα «Τραγούδια της αμαρτίας». Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Καρακότα, ο Γιώργος Χατζιδάκις λίγο μετά του έδωσε μία επιταγή ύψους ενάμισι εκατομμύριο δραχμές να την παραδώσει ως αμοιβή στον Ντίνο Χριστιανόπουλο. Ο ποιητής τη δέχτηκε, αφού ήταν «ένα θεϊκό ποσό για την εποχή, ενόσω ο ίδιος ζούσε με μια ψωροσύνταξη». Από τον Καρακότα, αντλούμε και κάποια επιπλέον σημαντικά στοιχεία για την ηχογράφηση του έργου. Δανείζομαι και πάλι δικά του λόγια από τη συνέντευξη μας για το koutipandoras.gr:

Στην αρχή ήταν να τα ενορχηστρώσει ο Κυπουργός. Ο Χατζιδάκις είχε κάποιες ενορχηστρωτικές ιδέες που τις είχε πει και σε μένα, τα ήθελε με στρατιωτική μπάντα, ένα κουαρτέτο, μια χάλκινη μπάντα, ένα μπουζούκι, μια φυσαρμόνικα, όπως και το «Ειδύλλιο» του Ζίγκφριντ να πηγαίνει και νά’ρχεται μες τα κομμάτια. Νομίζω είχε προλάβει να ενορχηστρώσει το «Γαϊδουράκι» που κάποια στιγμή τραγούδησε ο Βασίλης Γισδάκης σε μία εκδήλωση για τον Μάνο στο Μέγαρο. Ο Κυπουργός δεν πίστευε ότι μπορεί να το φέρει εις πέρας και το παράτησε κι έτσι κινηθήκαμε βάσει των ηχογραφήσεων από τις κασέτες για πιάνο – φωνή. Με τη Ντόρα Μπακοπούλου δέσαμε πάρα πολύ, γιατί είμαστε κι οι δυο χατζιδακικοί κι αγαπούσε πολύ τον Μάνο. Το γράψαμε σχεδόν μια κι έξω το έργο, είχαμε απόλυτη σύμπνοια.

Μαζί με τα ποιήματα του Ντίνου Χριστιανόπουλου, ο Μάνος Χατζιδάκις είχε αποφασίσει να συμπεριλάβει κι ένα μελοποιημένο ποίημα του Γιώργου Χρονά, ενός νεότερου ποιητή που εκτιμούσε πολύ και που είχε μελοποιήσει ξανά στο παρελθόν. Ακολουθεί καταγραφή μιας τηλεφωνικής συνομιλίας που είχα με τον Χρονά την Τετάρτη 12 Αυγούστου του 2020:

Εγώ μπήκα «σφήνα» στο δίσκο. Ο Χατζιδάκις είχε διαβάσει μια ποιητική συλλογή μου, που του άρεσε, και αποφάσισε να μελοποιήσει την «Ωδή», που έγινε γνωστή ως «Νεαρέ γιε του μπακάλη». Βέβαια, στον Χριστιανόπουλο δεν πολυάρεσε η ιδέα να βάλει έναν άλλο ποιητή δίπλα του ο Χατζιδάκις. Μου το’χε πει και μένα δηλαδή εφόσον κάναμε στενή παρέα. Κάποια στιγμή, μου τηλεφώνησε ο Χατζιδάκις ρωτώντας με αν μπορούσε να αλλάξει κάποιες λέξεις, εφόσον δεν του «έβγαινε» καλά η μελοποίηση. «Εσείς ξέρετε όλη την ποίηση, κύριε Χατζιδάκι! Ρωτάτε εμένα; Κάντε ότι θέλετε» ήταν η απάντηση μου. Δεν θεωρώ ότι ο Χατζιδάκις έβαλε το δικό μου ποίημα ως «gay» δίπλα στα ποιήματα του Χριστιανόπουλου. Αυτές είναι αμερικανιές, «gay» κλπ. και δε θέλω να έχω καμία σχέση με Αμερικές και Ολλανδίες. Στο δικό μου ποίημα δεν μιλάω για τον έρωτα, όπως κάποιοι εννοούν, αλλά για τον έρωτα των αγαλμάτων! Εγώ η δήλωση που είχα κάνει είναι πως «δεν είμαστε ομοφυλόφιλοι, αλλά άνθρωποι κανονικοί, όπως όλοι, που χαίρονται τον έρωτα». Η Μπακοπούλου, πάλι, είχε δηλώσει πως «εμείς είμαστε ετεροφυλόφιλοι». Ούτε αυτό μου’χε αρέσει και το’χα πει δημοσίως, συμφωνώντας με τον Χριστιανόπουλο. Σε εσάς διάβασα πως ο Χριστιανόπουλος πληρώθηκε για το δίσκο, όπως σας το εξομολογήθηκε ο Καρακότας, σε μένα πάντως ο Χριστιανόπουλος είχε εκμυστηρευθεί πως ουδέποτε πήρε πεντάρα τσακιστή από τις μελοποιήσεις που του γίνονταν! «Δεν πήρα ποτέ λεφτά ούτε απ’ το ποίημα μου που μελοποίησε ο Σαββόπουλος το ’60» τον θυμάμαι να μου λέει! Και, να ξέρετε, ο Χριστιανόπουλος ήταν πολύ δεκτικός στις μελοποιήσεις, όσο κι αν γκρίνιαζε, όπως και με τα «Τραγούδια της αμαρτίας». Όποιος του τηλεφωνούσε για να του έλεγε πως θα βάλουν κάποιο τραγούδι του σε μια συλλογή, λόγου χάριν, απαντούσε «Κάντε ότι θέλετε»…

Αυτό ήταν το ιστορικό των «Τραγουδιών της αμαρτίας» που σηματοδότησαν τη μοναδική καλλιτεχνική συνεύρεση του Μάνου Χατζιδάκι με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο. Ο υπότιτλος που τους δόθηκε από τον συνθέτη ήταν «Η αμαρτία είναι βυζαντινή και ο έρωτας αρχαίος», φράση την οποία ο ποιητής θεώρησε όχι ιδιαίτερα πετυχημένη ώστε να έμπαινε τίτλος στις παραστάσεις του Δημήτρη Παπαϊωάννου με την Ομάδα Εδάφους, απόντος του Χατζιδάκι. Πέρα απ’ όσα γράφτηκαν και «ακούστηκαν» στο μεγάλο αυτό αφιέρωμα, δεν παύουν ν’ αποτελούν ένα απ’ τα πιο λυρικά και ευαίσθητα έργα μέσα στη χατζιδακική εργογραφία με τον ακροατή να ανατριχιάζει από συγκίνηση σε κομμάτια σαν το «Ενός λεπτού σιγή» και το «Σαν τους αριστερούς (Κατατρεγμένοι)». Η Ντόρα Μπακοπούλου έβαλε τη σφραγίδα της στην πιανιστική απόδοση τους – το ίδιο και ο Ανδρέας Καρακότας, που δούλεψε για μία τετραετία με τον συνθέτη και αναδείχτηκε στον ιδανικό λυρικό και λαϊκό ταυτόχρονα ερμηνευτή των τραγουδιών. Τελικά, ερήμην μάλλον των συντελεστών, ομοφυλόφιλων και ετεροφυλόφιλων, ο δίσκος αυτός αποτελεί ένα «gay anthem» της νεοελληνικής αντίστοιχης κουλτούρας και παραμένει σημείο αναφοράς στη μοναδική επίσης συνεργασία του συνθέτη με έναν άλλο ποιητή – στιχουργό πέραν του Νίκου Γκάτσου.

Όταν ο Ντίνος Χριστιανόπουλος είχε πάει σε δισκοπαρουσίαση της Πόλυς Πάνου

 

Τραγουδά η Πόλυ Πάνου στον «Μύλο» της Θεσσαλονίκης και από τη ΛΥΡΑ ζητάνε του Θωμά Κοροβίνη να την παρουσιάσει, αφού είχαν καλή γνωριμία μεταξύ τους και η τραγουδίστρια τον εκτιμούσε. Η Πόλυ φορούσε μια καταπληκτική εσθήτα και είχε μπουζουξή τον Μανώλη Καραντίνη. «Κλάψε, Καραντίνη, κλάψε» του έλεγε. Τραγουδούσε στο αίθριο του «Μύλου» και ο Ντίνος Χριστιανόπουλος ήταν κι αυτός καλεσμένος. Λόγω Ντίνου, ο Κοροβίνης δεν πήγε μετά στο τραπέζι. Του είχε κάνει πολλές χαλάστρες ο ποιητής...Ήταν εκεί η Μαριώ, ο Νίκος Παπάζογλου, ο Αργύρης Μπακιρτζής, όλοι. Μια καλή παρέα. Ο Χριστιανόπουλος «χώθηκε» του Κοροβίνη, επειδή αγαπιόντουσαν με την Πόλυ. Τον είχε δίπλα του και έγινε ο εξής απερίγραπτος διάλογος: 

ΝΤΙΝΟΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ: Τι τις παινεύεις όλες; Αυτές είναι παρακατιανές, όλα σταματάνε στη Μπέλλου. Γκρέυ, Πόλυ και τα τοιαύτα, δεν κάνουνε...

ΘΩΜΑΣ ΚΟΡΟΒΙΝΗΣ: Την παινεύω, Ντίνο, γιατί τη γουστάρω. Άμα δεν τη γουστάρεις, τι σηκώθηκες και ήρθες εδώ; Προσβάλλεις τη γυναίκα, αλλά και μένα που την παρουσίασα. Σήκω φύγε καλύτερα.

Εννοείται πως όταν άκουγε κάτι που δεν τον συνέφερε, ο Χριστιανόπουλος σφύριζε κλέφτικα. Δεν έφευγε με τίποτα, αφού θ' ακολουθούσαν κεφτέδες μετά.

Ν.Χ.: Επειδή ξέρεις ότι σ' αγαπώ, για πρόσεξε την καλά. 

Θ.Κ.: Τι, δεν σ' αρέσει το φόρεμα της;

Ν.Χ.: Το φόρεμα είναι εκπληκτικό, από καλή μοδίστρα. Φαίνεται πως το...ψιλό υπάρχει. 

Θ.Κ.: Μήπως δε σ' αρέσει το V μπροστά; Δεν είναι πολύ ανοιχτό. 

Ν.Χ.: Είναι εξαιρετικό, όπως πρέπει. Και ωραία τραγουδάει, και ο μπουζουξής ωραίος, όλα τέλεια. Για προχώρα παρακάτω λίγο.

Θ.Κ.: Τι παρακάτω;

Ν.Χ.: Κάτω απ' τα βυζιά! 

Δεν είχε κάτι περίεργο να «πιαστεί» ο Θωμάς. 

Θ.Κ.: Τα κουμπιά δεν σ' αρέσουν;

Ν.Χ.: Εκπληκτικά! 

Θ.Κ.: Ε, τότε;

Ν.Χ.: Πιο κάτω, κάτω απ' τον αφαλό.

Διακρίνει ο Θωμάς ότι ήταν λίγο πιο σκιερά εκεί που του είπε. Οπότε κάνει ο Ντίνος:

- Τι περιμένεις από γυναίκες με άσπρα φουστάνια και μαύρα βρακιά; 

Οι καλλιτέχνες που πέρασαν από την παράσταση «Ντίνος Χριστιανόπουλος - Το Ταγκαλάκι» σε ακόμη ένα reel

Τα κορίτσια της παραγωγής μας, του Artway - Technotropon, έφτιαξαν ακόμη ένα βιντεάκι με φωτογραφίες απ' όσους καλλιτέχνες πέρασαν τις τελευταίες τέσσερις εβδομάδες από το θέατρο Arroyo. Ευχαριστούμε! Θα είμαστε εκεί για λίγες ακόμη παραστάσεις! 

Σύσσωμο το έντεχνο ελληνικό τραγούδι στο «Ταγκαλάκι» το Σάββατο 19.10.2024

Αυτό που έγινε το περασμένο Σάββατο 19 Οκτωβρίου στο θέατρο Arroyo μόνο με την επίσημη πρεμιέρα του περασμένου Ιανουαρίου μπορεί να συγκριθεί. Το έργο «Ντίνος Χριστιανόπουλος - Το Ταγκαλάκι» παρακολούθησαν πολλοί σπουδαίοι καλλιτέχνες από το χώρο του ελληνικού πενταγράμμου. Εδώ βλέπουμε τον Χάρη Φλέουρα ως Ντίνος Χριστιανόπουλος επί σκηνής μπροστά στις κυρίες Μαρία Φαραντούρη, Μαρίζα Κωχ, Μελίνα Τανάγρη, Λιάνα Μαλανδρενιώτη. Έχουμε και λέμε:

Λιλύ Μελεμέ - Χάρης Φλέουρας

Χάρης Φλέουρας, Μπόσκο, Ντόρα Μπακοπούλου (η πρώτη διδάξασα των «Τραγουδιών της Αμαρτίας» των Ντίνου Χριστιανόπουλου - Μάνου Χατζιδάκι)

Μπόσκο - Ελένη Πέτα 

Μπόσκο - Νίκος Ζούδιαρης (ο ακριβοθώρητος Ζούδιαρης)

Μπόσκο - Μαρία Φαραντούρη - Χάρης Φλέουρας - Μαρίζα Κωχ - Λιάνα Μαλανδρενιώτη

Μπόσκο - Φώντας Λάδης 

Μπόσκο - Μαρία Φαραντούρη - Μαρίζα Κωχ - Χάρης Φλέουρας

Μπόσκο - Μελίνα (από μέλι) Τανάγρη

Φωτογραφίες: Έλλη Ρουμπέν

«Το Ταγκαλάκι» στην Εφημερίδα των Συντακτών - Γράφει η Ιωάννα Σωτήρχου

Ευχαριστούμε πολύ την καλή συνάδελφο Ιωάννα Σωτήρχου που βρέθηκε στο θέατρο Arroyo το Σάββατο 5 Οκτωβρίου, στην έναρξη των παραστάσεων μας, και δημοσίευσε στην Εφημερίδα των Συντακτών αυτό το όμορφο κείμενο για το έργο μαζί με τις απαντήσεις μου στις ερωτήσεις της.  

«Ντίνος Χριστιανόπουλος - Το Ταγκαλάκι»: Έγραψαν για την παράσταση μας

Σάββατο 12/10/2024 με τον Λουδοβίκο των Ανωγείων

Ο ποιητικός θυμός του Ντίνου Χριστιανόπουλου και η αδίστακτη ειρωνεία του. Μια ασπίδα προστασίας του ίδιου του εαυτού του. Με τη μαεστρία του μας αποκαλύπτει τις ευάλωτες πλευρές αγαπημένων ποιητών, μουσικών, συγγραφέων, τους προσωπογραφει καυτηριάζοντας, διαφωνώντας, χτυπώντας τους εκεί που κρύβονται. Με ειρωνική τρυφεροτητα! Η μοναχικότητα και η μοναδικότητα ενός περίφημου ποιητή αριστοκράτη ταπεινού Ακατάδεκτου σε μια παράσταση «κέντημα», μια παράσταση που αποτυπώνει το ιδιαίτερο ίχνος του ποιητή του αγαπημένου, του ασυμβίβαστου. Σκηνοθεσία παράδειγμα λιτότητας και ουσίας, ένα κείμενο που ρέει από την έμπειρη πένα του Αντωνη Μποσκοΐτη. Ο Χάρης Φλέουρας ηθοποιός που ερμηνεύει φωνή, ψυχή και σώματι, απόλαυση κάθε λέξη με την κοφτερή γλώσσα και το χαρακτηριστικό ηχόχρωμα. Εύγε!

Λουδοβίκος των Ανωγείων, τραγουδοποιός

Σάββατο 12/10/2024 με τη Σοφία Παπάζογλου και τη Μαρίνα Βλαχάκη

Τον Ντίνο Χριστιανόπουλο τον είδα πρώτη φορά το 1997 στο Μύλο στη Θεσσαλονίκη σε κοινή μας συναυλία με την Πόλυ Πάνου και τη Μαριώ, τις οποίες λάτρευε. Ε, λοιπόν το ξαναείδα χτες στο θέατρο Arroyo στον Κεραμεικό ολοζώντανο μπροστά μου! Μην το χάσετε για κανένα λόγο, ακόμη κι αν δεν έχετε διαβάσει ποιήματα του Χριστιανόπουλου, ακόμη κι αν δεν ξέρετε τίποτα γι' αυτόν. Αξίζει από πολλές πλευρές να δείτε την παράσταση. Εκπληκτικός- απίθανος ο Χάρης Φλέουρας στον ρόλο του Χριστιανόπουλου και βέβαια ο Αντώνης Μποσκοΐτης αποτελεί την ψυχή της παράστασης που χωρίς το πάθος του για την τέχνη και τους υπηρέτες της, θα είχαμε χάσει πολλά κομμάτια από τις ζωές και την προσωπικότητα αγαπημένων καλλιτεχνών. Αντώνη, εύχομαι πάντα να έχεις τέτοιες εμπνεύσεις! Καλή σας επιτυχία, που είναι σίγουρη!

Σοφία Παπάζογλου, ερμηνεύτρια

Όλες όσες γνωρίζαμε τον ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο στη ζωή, είχαμε την εντύπωση πως η δουλειά του Αντώνη Μποσκοΐτη δίνει μια γεύση παράτασης της ζωηή του για το πολύ γλυκό αυτό θεατρικό δρώμενο. Με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο δεν συμφωνούσαμε σε όλα, αλλά με τον Ντόνο Χριστιανόπουλο γίναμε όλες καλύτερες. Ευχαριστώ τους συντελεστές της παράστασης αυτής στο Θέατρο ARROYO της Μεγ. Αλεξάνδρου στο Γκάζι. Να την δείτε!

Γρηγόρης Βαλλιανάτος, δημοσιογράφος - ακτιβιστής

Σάββατο 12/10/2024 ο Γιώργης Χριστοδούλου και ο Χάρης Φλέουρας με την Ανδριάνα Μπάμπαλη

Χθες το βράδυ στο θέατρο Arroyo παρακολουθήσαμε την παράσταση «Το Ταγκαλάκι» του Αντώνη Μποσκοΐτη, που αφορά στον παράδοξο ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο. Το πιο παράδοξο βέβαια ήταν ότι ο Χριστιανόπουλος ήταν εκεί, ζωντανός! Πρώτη φορά βλέπω Έλληνα ηθοποιό που παίζει ένα αληθινό χαρακτήρα να γίνεται το ίδιο πρόσωπο! Υπέροχος Χάρης Φλέουρας! Συγχαρητήρια στον αγαπημένο μου Γιώργη Χριστοδούλου για τις μικρές μουσικές υπογραμμίσεις του και το ωραίο τραγούδι και στον Αντώνη για το κείμενο και την ιδέα. Μην το χάσετε, κάθε Σάββατο και Κυριακή.

Ανδριάνα Μπάμπαλη, τραγουδοποιός - ερμηνεύτρια 

Κυριακή 13/10/2024 με τον Βαγγέλη Λιακόγκονα και τον Γιάννη Φιλίππου

Σπεύσατε στο «Ταγκαλάκι», την επί σκηνής μεταφορά της συνέντευξης του Αντώνη Μποσκοΐτη στον ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο, τον οποίο υποδύεται αριστοτεχνικά ο Χάρης Φλέουρας, για λίγα Σαββατοκύριακα ακόμα! Έχοντας πάρει και ο ίδιος συνέντευξη από τον εκλιπόντα ποιητή το 2012, όταν άνοιξε και σε μένα το σπίτι του στις Σαράντα Εκκλησιές, στη Θεσσαλονίκη, ομολογώ πως έμεινα άναυδος από την ομοιότητα που διέκρινα σήμερα… Απόψε τον είχα ξανά απέναντί μου, του συστήθηκα και μου συστήθηκε πάλι… Με αιφνιδίασε και χαμογέλασα αμήχανα… Όπως τότε…Μια υπόκλιση, λοιπόν, στο υποκριτικό ταλέντο του Χάρη, ένα μεγάλο μπράβο για τη δεξιοτεχνία και τη μελέτη του interviewer Αντώνη, κι ένα ακόμα μεγάλο μπράβο στην μαεστρία του Γιώργη που έντυσε μουσικά την παράσταση! Αλλά κι ένα «χαίρε», στον σημαντικό αυτό ποιητή, Ντίνο Χριστιανόπουλο…

Βαγγέλης Λιακόγκονας, δημοσιογράφος 

Μια υπέροχη παράσταση που με άμεσο, απλό και θεσπέσιο αριστοτεχνικά τρόπο μας μετέφερε στο σύμπαν του Ντίνου Χριστιανόπουλου ήταν κι αυτή που με ξεκούρασε αυτό το Κυριακάτικο βράδυ στο ΘΕΑΤΡΟ ARROYO. Ξέχασα απ' το πρώτο δευτερόλεπτο ότι βρίσκομαι σε θέατρο και ξαφνικά βρέθηκα στο ίδιο το σπίτι του ποιητή που εξαίσια ενσαρκώνεται -για να μην πω εμψυχώνεται- απο τον Χάρη Φλέουρα παρακολουθώντας μια συνέντευξη του στον Αντώνη Μποσκοΐτη. Νεράκι κύλησε η ώρα και κάθε στιγμή γεμάτη, εναργής και - το κυριότερο - φροντισμένη από τους συντελεστές! Αυτή τη φροντίδα που πήρα απόψε όποιος θέλει μπορεί να την κοινωνήσει κάθε Σάββατο και Κυριακή στις 21:00 ! Αλήθεια μην το χάσετε!

Μάνος Σαραντίδης, μουσικός 

Σάββατο 12/10/2024 με τον τραγουδοποιό Γιάννη Κουλλιά, τον Χάρη Φλέουρα και τον Γιάννη Κολλιάκο

Η συνέντευξη που είχε πάρει το 2013 ο Αντώνης Μποσκοΐτης από τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, έχει γίνει θεατρικό από πέρσι. Και τώρα, ύστερα από έναν κύκλο επιτυχημένων παραστάσεων, στο φετινό του ανέβασμα στην Αθήνα, είχα την χαρά να το παρακολουθήσω με τους φίλους μου. Την συνέντευξη την γνώριζα, την είχα διαβάσει κι είναι από τις καλύτερες του Αντώνη. Έμεινα έκπληκτος από την ερμηνεία του Χάρη Φλέουρα, η οποία αποτελούσε μεταξύ άλλων μία ολοζώντανη μεταφορά της φωνής του Ντίνου Χριστιανόπουλου. Ολοζώντανη η μορφή του ποιητή στην σκηνή κι είναι κάτι το ασύλληπτο! Το τραγούδι της παράστασης είναι σε στίχους του συγγραφέα Θωμά Κοροβίνη, η μουσική του Γιώργη Χριστοδούλου και η ερμηνεία του Παντελή Θεοχαρίδη. Θέατρο Arroyo στη Μεγάλου Αλεξάνδρου. Μην την χάσετε αυτή την παράσταση.

Γιάννης Κολλιάκος, μουσικογράφος

Σάββατο 12/10/2024 ο Χάρης Φλέουρας με τη Σοφία Φιλιππίδου και πίσω ο Πέτρος Τατσόπουλος με μένα να του λέω κάτι

Μόλις γύρισα από την πρεμιέρα της παράστασης του Αντώνη Μποσκοϊτη «Το Ταγκαλάκι» σε κείμενο και σκηνοθεσία δική του. Πρέπει να δείτε αυτόν τον υπερταλαντούχο ηθοποιό τον Χάρη Φλέουρα να ενσαρκώνει τον Ντίνο Χριστιανόπουλο... να σε ταξιδεύει στον κόσμο της ποίησης και στην ψυχοσύνθεση του "παράδοξου" ποιητή να σε μεταφέρει στον "στενό" χωροχρόνο του στην Θεσσαλονίκη στο σπίτι με τις τρεις γάτες του και να κατασκευάζει με το θεατρικό του ένστικτο μια εντελώς δική του θεατρική οντότητα! Συγκινητική ερμηνεία. Συγχαρητήρια στον Αντώνη Μποσκοϊτη και σε όλους τους συντελεστές!

Σοφία Φιλιππίδου, ηθοποιός - σκηνοθέτιδα - ποιήτρια

Σάββατο 5/10/2024 με τον Κωνσταντίνο Στεφανή, τη Ναταλία Ρασούλη, τον Χάρη Φλέουρα και τον Γιώργη Χριστοδούλου

Εχθές στο Θέατρο Arroyo, είχαμε μια υπέροχη γνωριμία με τον άνθρωπο Ντίνο Χριστιανόπουλο, μέσω των συνεντεύξεων και της σχέσης του με τον εξαιρετικό σκηνοθέτη, δημοσιογράφο και φίλο Αντώνη Μποσκοΐτη, ο οποίος με τον χαρακτηριστικό του τρόπο τον σεβάστηκε, αλλά και τον τσίγκλησε έτσι, ώστε ο Χριστιανόπουλος να δώσει απαντήσεις που φώτισαν με έναν διαφορετικό τρόπο την προσωπικότητά του. Ο Αντώνης θεατροποίησε την σχέση του αυτή και έφτιαξε ένα μονόπρακτο που, πραγματικά, ήταν εξαιρετικό: "Το Ταγκαλάκι". Ο Χάρης Φλέουρας, ήταν ο ίδιος ο Ντίνος Χριστιανόπουλος επί σκηνής, ο οποίος προσέγγισε με σεβασμό και ταυτίστηκε με τον ρόλο. Ένιωσα την ένταση, την αντίφαση, την σπαραχτικότητα, την αυστηρότητα, την τρυφερότητα και για να είμαι ακόμα πιο συγκεκριμένη, τη Μικρασιατική κουλτούρα του ποιητή. Με έκανε να τον αγαπήσω, να τον πονέσω ακόμα περισσότερο. Πραγματικά, πολύ σπουδαίος ηθοποιός. Ο Γιώργης Χριστοδούλου έγραψε την υπέροχη μουσική και τραγούδι για την παράσταση, ο μοναδικός Θωμάς Κοροβίνης τους στίχους, και ο Παντελής Θεοχαρίδης, το αηδόνι, το ερμήνευσε εξαιρετικά. Να πάτε να δείτε οπωσδήποτε το "Ταγκαλάκι" στο πολύ όμορφο αυτό θέατρο, γιατί θα νιώσετε τον συγκλονιστικό και ιδιαίτερο αυτόν ποιητή, ακόμα πιο μέσα σας. Ένα μεγάλο μπράβο! Μπράβο και στα παιδιά της παραγωγής, τις αγαπημένες μου Έλλη Ρουμπέν, Έλενα Χριστάκου και Νταίζη Λεμπέση. Συγχαρητήρια σε όλους σας!

Ναταλία Ρασούλη, ερμηνεύτρια - τραγουδοποιός  

Αλέξανδρος Τζοβάνης, ερμηνευτής

Σάββατο 12/10/2024 με τον Απόστολο Σταυρόπουλο

Το Ταγκαλάκι τoυ φίλου Αντώνη Μποσκοΐτη. Μια εξαιρετική παράσταση ηθογραφία του ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου. Ο Αντώνης δεν είναι μόνο πολύ καλός δημοσιογράφος αλλά και πολύ καλός σκηνοθέτης σε άψογη συνεργασία με τον Χάρη Φλέουρα που ενσαρκώνει τον ποιητή και θες να τον πεις Ντίνο γιατί είναι ολόιδιοι! Μαζί με τη μουσική του Γιώργη Χριστοδούλου μας μεταφέρουν στην ζωή του ποιητή με αριστουργηματικό τρόπο. Επειδή είχα την τιμή να γνωρίσω και τον ίδιο τον Ντίνο Χριστιανόπουλου πιστεύω ότι αν είδε την παράσταση από όπου βρίσκεται θα είναι απ' τις λίγες φορές που δεν θα είναι…«Εναντίον»! Ευχαριστώ θερμά , Να πάτε οπωσδήποτε! 

Απόστολος Σταυρόπουλος, σκηνοθέτης  

«Ντίνος Χριστιανόπουλος - Το Ταγκαλάκι»: Το trailer για την ΕΡΤ

Πρεμιέρα σε μία εβδομάδα για το νέο κύκλο παραστάσεων του έργου «Ντίνος Χριστιανόπουλος - Το Ταγκαλάκι» στην Αθήνα. Συγκεκριμένα το Σάββατο 5 Οκτωβρίου και για πέντε συνεχόμενα Σαββατοκύριακα στο θέατρο Arroyo του Κεραμεικού. Μόλις κυκλοφόρησε και το σποτάκι μας, το trailer, που θα παίζεται από την ΕΡΤ, η οποία μπήκε χορηγός μας. 

Ένα όμορφο δημοσίευμα στην εφημερίδα Deal για το έργο «Ντίνος Χριστιανόπουλος - Το Ταγκαλάκι»

Σε δεκαπέντε μέρες ξεκινά ο δεύτερος κύκλος παραστάσεων στην Αθήνα και οφείλω να ευχαριστήσω τους συναδέλφους δημοσιογράφους, οι οποίοι αγκάλιασαν τη νέα προσπάθεια μας. Αυτό είναι ένα όμορφο δημοσίευμα στην εφημερίδα Deal της Παρασκευής 20 Σεπτεμβρίου που επιμελήθηκε ο γνωστός θεατρικός παραγωγός Βασίλης Κωνσταντουλάκης. Στο free press ATHENS VOICE επίσης μας ενέταξαν στις «άχαστες» θεατρικές παραστάσεις του χειμώνα. Από την ερχόμενη εβδομάδα θα είμαι καλεσμένος σε ραδιοφωνικές εκπομπές φίλων συναδέλφων Στο Κόκκινο 105.5, στον 9.84 και στο διαδικτυακό Polis View Web Radio. Τέλος, το δελτίο Τύπου της παράστασης δημοσιεύθηκε σε πολλά sites, κάτι που οφείλεται (μέσα σ' όλα τα άλλα) στην καλή δουλειά της Νταίζης Λεμπέση στο επικοινωνιακό κομμάτι, αλλά και στα κορίτσια μας από την παραγωγή, την Έλενα Χριστάκου και την Ευαγγελία Στεργίου. Όσο περνούν οι μέρες, ο...βομβαρδισμός της διαφήμισης θα συνεχιστεί, αφού αυτό είναι το απαιτούμενο για κάθε δουλειά που πρέπει να φτάσει στον κόσμο. Ευχαριστούμε! 

Ντίνος Χριστιανόπουλος - Το Ταγκαλάκι: Η αφίσα του νέου κύκλου παραστάσεων

Για την καινούργια αφίσα μας δούλεψε ο γραφίστας Γιώργος Κοπανάρης. Η φωτογραφία του Χάρη Φλέουρα είναι της Αγγελικής Παπαϊωάννου. Το κίτρινο χρώμα το θέλαμε καθώς είναι πολύ ελκυστικό στο μάτι, ενώ εμένα μου άρεσε και η φιγούρα της γάτας - σήμα κατατεθέν του Χριστιανόπουλου. Ένας μήνας και κάτι έμεινε μέχρι την έναρξη των παραστάσεων στο θέατρο Arroyo. Πάνω στην αφίσα βλέπετε τις ημερομηνίες των συνολικά δέκα προγραμματισμένων παραστάσεων. Ανυπομονούμε! 

Το έργο «Ντίνος Χριστιανόπουλος - Το Ταγκαλάκι» επιστρέφει στο θέατρο Arroyo της Αθήνας

Το έργο «Ντίνος Χριστιανόπουλος - Το Ταγκαλάκι» επανέρχεται στην Αθήνα για δεύτερη σαιζόν με ένα νέο κύκλο παραστάσεων, αυτή τη φορά στο θέατρο Arroyo (Μεγ. Αλεξάνδρου 128, Κεραμεικός). Έναρξη το Σάββατο 5 Οκτωβρίου και για πέντε προγραμματισμένα Σαββατοκύριακα. Μετά την επιτυχία του πρώτου κύκλου παραστάσεων στην Αθήνα (Ιανουάριος - Απρίλιος 2024), καθώς και τις δύο παραστάσεις σε Πτολεμαΐδα και Θεσσαλονίκη (Europride 2024), δεν θα μπορούσαμε να μη συνεχίσουμε. Τα Παρασκευοσάββατα επίσης ενδείκνυνται για όσους/ες δεν τα κατάφεραν να δουν το έργο τον περασμένο χειμώνα. Είναι μία 70λεπτη live συνέντευξη του ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου στον δημοσιογράφο Αντώνη Μποσκοΐτη (θα υποδύομαι πάλι τον εαυτό μου) και για την ακρίβεια η θεατροποίηση μιας πραγματικής συνάντησης των δυονών τους που είχε πραγματοποιηθεί στη Θεσσαλονίκη το 2013. Τον Χριστιανόπουλο υποδύεται ο Χάρης Φλέουρας που έχει ήδη αποσπάσει διθυραμβικές κριτικές για την ερμηνεία του σε ένα ρόλο που, απ' ότι φαίνεται, θα τον ακολουθεί για χρόνια. Είμαστε ενθουσιασμένοι και ανυπομονούμε να ξεκινήσουμε - εγώ για την ακρίβεια το περιμένω πώς και πώς! Σας περιμένουμε! 

Ένα ανέκδοτο κείμενο του Ντίνου Χριστιανόπουλου για τις διασκευές στα ρεμπέτικα από τον Μάνο Χατζιδάκι

Το παρόν κείμενο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΔΡΑΣΗ με ημερομηνία 11 Ιουλίου του 1960. Στη στήλη «Ελεύθερο Βήμα» ο ποιητής Ντίνος Χριστιανόπουλος είχε γράψει τη γνώμη του για τις περίφημες διασκευές στα ρεμπέτικα από τον συνθέτη Μάνο Χατζιδάκι. Ο τίτλος έλεγε «Μάνος Χατζηδάκις - Ο ''συμπαθής'' νοθευτής του ρεμπέτικου τραγουδιού» και από κάτω υπήρχε ο υπότιτλος με μεγάλα γράμματα: «''Ρεμπετοποίησε'' το ελαφρό τραγούδι και ''ελαφροποίησε'' το ρεμπέτικο». Το κείμενο δεν υπήρχε στο διαδίκτυο και αναρτάται τώρα για πρώτη φορά. Κρατώ αυτούσια την ορθογραφία της πρώτης δημοσίευσης από το 1960. 

Η νέα επιτυχία του Μάνου Χατζηδάκη στο διαγωνισμό ελαφρού τραγουδιού του Ε.Ι.Ρ. και οι δηλώσεις του στον «Ταχυδρόμο» της περασμένης εβδομάδος πως «δεν υπάρχει πια λαϊκό τραγούδι», τον έφεραν και πάλι στο προσκήνιο του ενδιαφέροντος. Όλοι συζητούν γι' αυτόν και τα τραγούδια του και θέλουν να μάθουν ως πιο σημείο όλα αυτά είναι τέχνη ή απάτη. Ας δούμε λοιπόν από πιο κοντά τον άνθρωπο και το έργο του. Τον γνωρίσαμε στην Αθήνα πριν δέκα χρόνια. Ήταν χοντρός κι είχε μεγάλο τουπέ. Είχε δώσει τότε μια διάλεξη για το ρεμπέτικο και βαυκαλίζονταν πώς πρώτος αυτός είχε ανακαλύψει το λαϊκό τραγούδι. Εφ' ω και δε μιλιούνταν απ' το πολύ ύφος.

Φυσικά, δε χρειαζόταν καμιά «ανακάλυψη», μια και το ρεμπέτικο δεν είχε πάψει ποτέ να τραγουδιέται απ' το λαό. Ο Χατζηδάκις όμως ήταν ο πρώτος που επισήμανε την αξία του και έδωσε το σύνθημα για την «αξιοποίηση» του. Έτσι, στάθηκε ο πρώτος που άνοιξε το δρόμο στη διαφθορά του λαϊκού τραγουδιού. Αμέσως μετά, η μόδα, οι λαϊκές ταβέρνες, η επιθεώρηση και οι κινηματογραφικές αισθηματολογίες το εκμεταλλεύθηκαν κατά κόρο, μέχρι που το μπαστάρδεψαν σε επικίνδυνο βαθμό. Από τότε, η ανέλιξη του Χατζηδάκη υπήρξε ραγδαία. Έγραψε κάμποσες ντουζίνες τραγούδια, δεν έλειψε από κανένα έργο της σκηνής και της οθόνης, έγινε το αμφάν γκατέ της ραδιοφωνίας μας, σχετίστηκε με διεθνείς κοσμικότητες της καλλιτεχνίας και τώρα τά'χει όλα: λεφτά, δόξα, συνεντεύξεις. Δεν ξέρει και τι άλλο να επιθυμήση εκτός από το να τον «ερμηνεύση» η περίφημη Δαλιδά. 

Όμως, ας δούμε από πιο κοντά τα πράγματα. Άξιζε αλήθεια τόσος θόρυβος και τόση φήμη; Τα τραγούδια του είναι πράγματι ωραία και πρωτότυπα; Οι συνθέσεις του τιμούν πράγματι τη σύγχρονη μουσική; Ο Μάνος Χατζηδάκις ξεκίνησε από θαυμαστής του ρεμπέτικου. Ήταν αρκετά έξυπνος για να καταλάβη πως η ζωντανή παράδοση δε ζούσε πια στα δημοτικά τραγούδια αλλά στην καταφρονεμένη μουσική του λιμανιού και της ταβέρνας. Το αποτέλεσμα ήταν να γοητευτή και επηρεαστή αφάνταστα από το ρεμπέτικο. Ταυτόχρονα, η φιλοδοξία του υπήρξε να ντεμπουτάρη ως συνθέτης συμφωνικής μουσικής. Και, πράγματι, το πρώτο του έργο είναι ένα μικρό συμφωνικό κομμάτι για κάποια αχιβάδα γεμάτο συμπιλήματα ρεμπέτικων μοτίβων, που αν και γενικά άρεσε, δεν μπόρεσε εντούτοις να καθιερώση τον Χατζηδάκι ως σοβαρό συμφωνικό συνθέτη.

Τότε το γύρισε στο χορόδραμα κι έγραψε τις «έξη λαϊκές ζωγραφιές» που χάλασαν κόσμο. Το αποτέλεσμα ήταν να αναλάβη αμέσως τη μουσική διεύθυνση του Χοροδράματος της Ραλλούς Μάνου. Αλλά τι ήταν αυτές οι έξη λαϊκές ζωγραφιές για τις οποίες τόσο κόπτεται ο Χατζηδάκις; Απλούστατα: Έξη αυτούσια τραγούδια του Βασίλη Τσιτσάνη, τα οποία με πολλή τέχνη, ο Μάνος Χατζηδάκις μετέφερε στο πιάνο. Γνωρίζοντας πόσο τραχύ όργανο είναι το μπουζούκι για τα αυτιά των καλλιεργημένων δεσποινίδων του καλού κόσμου, χρησιμοποίησε τη γλυκερή υγρότητα του πιάνου για να τα αποδόση, μετατρέποντας τα ωραιότατα αυτά τραγούδια σ' ένα σύνολο μουσικού γλυκασμού. Αφ' ενός λοιπόν μπορούμε να πούμε ότι «έκλεψε» τον Τσιτσάνη και αφ' ετέρου ότι παραποίησε τη σκληρή υφή του ρεμπέτικου σε γλυκερή. Ύστερα απ' αυτές τις επιτυχίες ο Χατζηδάκις το έριξε στο ελαφρό τραγούδι.

Μάλιστα, μπορούμε να πούμε πώς όσο πάχαινε, τόσο «ελάφραινε». Τα τραγούδια του αυτά που όλα σχεδόν είναι συμπαθητικά και γοητευτικά, μπορούμε να τα χωρίσουμε σε τρεις κατηγορίες: 1) Τις απομιμήσεις ρεμπέτικων. 2) Τα λαϊκο - ελαφρά με επίδοση ρεμπέτικου και 3) Τα λαϊκο - ελαφρά με κάποια τάση γαλλικού μοντερνισμού. Στην 1η κατηγορία μπορούμε να εντάξουμε τραγούδια της «Στέλλας». Δίνουν την εντύπωση πως γράφτηκαν από μαθητή του Τσιτσάνη, πως είναι πηγαία και αυθεντικά ρεμπέτικα και πως κατά βάθος παραμένουν πριμιτίφ. Πέρα από το γεγονός ότι είναι ωραία, πρέπει να σημειώσουμε ότι είναι απομιμήσεις: Ο συνθέτης του ρεμπέτικου τραγουδιού βγαίνει κατ' ευθείαν μέσα από την καρδιά του λαού. Ο συνθέτης τύπου Χατζηδάκι απλώς «ανακαλύπτει» και τρυγάει. Γι' αυτό και δε μπόρεσε ή δε θέλησε να συνεχίση αυτή τη γραμμή, διότι η έλλειψη πηγαιότητος οδηγεί στην εξάντληση.

Στην δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα τραγούδια της σειράς «Γαρύφαλλο στ' αυτί». Αυτά είναι πιο προσωπικά δημιουργήματα, με λαϊκό χαρακτήρα και αφομοιωμένες τις επιδράσεις. Θυμίζουν την καταγωγή τους, αλλά είναι γνήσια. Δεν έχουν νοθεία, ούτε παραποίηση. Δεν ερωτοτροπούν ακόμη πολύ με το ελαφρό τραγούδι, παρόλο που όλο και πιο πολύ προς αυτά τείνουν. Κατά τη γνώμη μας, αυτά τα τραγούδια του έχουν καθιερώσει στην κοινή συνείδηση και σ' αυτά θα'πρεπε να στηρίζεται πιο πολύ. Αλλά ο λαϊκός χαρακτήρας ενός τραγουδιού δε μπορεί να βασίζεται μέσα στη λαϊκή καταγωγή του συνθέτη του. Από τη στιγμή που ο Χατζηδάκις έγινε πολύ κοσμικός, απαρνήθηκε την καταγωγή του, σχεδόν «μπούχτισε» την Ελλάδα και «λαχτάρησε» λίγο Γαλλία. 

Έτσι, η τρίτη περίοδος, η πρόσφατη, θα μπορούσε να ονομασθή «περίοδος Ντασσέν». Τώρα γράφει τραγούδια με έντονες λαϊκές αναμνήσεις, αλλά και με μια υφή που θυμίζει κατευθείαν γαλλικό τραγούδι. Ο φορμαλισμός του αντιμάχεται τη λαϊκή καρδιά και προχωρεί σε αισθητικές αναζητήσεις που όσο κι αν αρέσουν παραμένουν πάντα υπό συζήτησιν. Τέτοια τραγούδια είναι το «ένα - δύο και τρία και τέσσερα παιδιά» και τα όμοια του. Δεν υπάρχει λοιπόν αμφιβολία ότι ο Χατζηδάκις θα καταχτήση και το Παρίσι. 

(...) Αλλά, κύριε Χατζηδάκι, αφήστε αυτό το αυτάρεσκο ύφος των απόψεών σας και μη βαυκαλίζεστε με αυταπάτες: όσο κι αν σας αγαπά το ραδιόφωνο και η εύκολη προσέγγιση σας αποτελεί δήθεν δύσκολο γούστο της καλλιτεχνικής σας ζωής. Κάψατε πια την επαφή με την Ελλάδα και το λαό της, οι απόπειρες σας κατάντησαν αισθητικές και τίποτε άλλο. Όταν όμως τα δανεισμένα βερνίκια αποχρωματιστούν από μόδες και επικαιρότητες, τότε θα μοιάζετε ότι έχετε και τόσο ύφος που βγήκε με ρεμπέτικες πατερίτσες. 

ΝΤΙΝΟΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ 

* Αντίτυπο του φύλλου της εφημερίδας ΔΡΑΣΗ με το κείμενο του Ντίνου Χριστιανόπουλου περί - κατά Μάνο Χατζιδάκι - ρεμπέτικου, φυλάσσεται στο αρχείο του δημοσιογράφου και συγγραφέα Νίκου Γκροσδάνη. Το ανακάλυψα το πρωί της Πέμπτης 14 Μαρτίου 2024 σε ένα πέρασμα μου από το σπίτι του για τις ανάγκες μίας συνέντευξης που μου παραχώρησε.